riodades - Wikilingue - Encydia
| Concello | San João da Pesqueira |
| Área | 19,20 km² |
| Poboación | 567 hab. (2001) |
| Densidade | 29,5 hab./km² |
| Orago | S. Miguel |
| Código postal | 5130-287 |
Freguesías de Portugal.  |
|
Riodades é unha freguesía portuguesa do concello de San João da Pesqueira, con 19,20 km² de área e 567 habitantes (2001). Densidade: 29,5 hab/km².
Táboa de contido |
Río D´adens unha lección de historia
En moitos aspectos, Riodades é hoxe unha pálida sombra do que foi outrora, con todo, as súas raíces permanecen ben marcadas na índole das xentes, estando ben conservadas, as características, non soa do pobo riodadense, mais tamén, da forma de ser e de sentir do portugués.
As orixes desta povoação son remotas, van para alí da fundación da propia nacionalidade. Moitos terán sidos os pobos que por alí pasaron, deixando sempre a marca da súa pasaxe, quere en vestixios físicos de obras arquitectónicas, quere nos vocábulos propios e característicos, quere até en aspectos culturais que resistiron ao camiñar dos tempos, constituíndo poderosa herdanza de quen os recibe.
Falar na historia de Riodades, é falar nunha historia percorrida paso a paso con Paredes da Beira, localidade veciña de Riodades, sempre unida a esta con lazos culturais, de vivencia, ou até mesmo sanguíneos, desde a propia génese das dúas poboacións. Sempre así foi, e prevese que sempre así será, pola estreita conexión que existe entre os habitantes das dúas localidades. Tal feito non significa que a súa relación ao longo dos tempos fose sempre cordial e pacifica. Desde os tempos máis remotos que ambas disputaban primazia sobre a outra, provocando aquelas animosidades moi características entre localidades veciñas, mais que, no fondo sempre serviu para manter vivo o espírito de unión que as caracteriza. A historia así o demostra.
Xeografía e morfologia
Freguesía do concello e comarca de San João da Pesqueira, distrito de Viseu, diocese de Lamego, relación do Porto. Orago S. Miguel, dista 22 km a suroeste da sede do concello.
Freguesía compacta, situada en local ameno e soalheiro, con largas e dilatadas vistas, nunha zona beirã caracterizada por enormes afloramentos graníticos, os cales proporcionan unha paisaxe interesante do punto de vista xeolóxico.
Outrora densamente poboada por piñeiros, encóntrase hoxe como unha das zonas máis martirizadas polos fogos forestais que ano tras ano proliferam polas matas e bosques portugueses. Extremamente rica e sobejamente coñecida polos seus vales de campos de viña e olival, principalmente pola súa calidade ímpar, deparamo-nos hoxe, en moitos casos, cunha visión árida e moi pouco cultivada resultante do constante abandono da agricultura e/ou da desertización do interior portugués, que se sente deberas en localidades sen calquera tipo de industria ou servizos.
Riodades sitúase na marxe dereita do río Távora – afluente do douro – os curas desta freguesía en 1758, nas súas memorias paroquiais – os padres Bernardo José de Lemos e António Correia – dicían xustamente “ está situado este lugar entre catro serras e tres ríos, aínda que pequenos, á maneira de península, sendo o de máis ponderação o río Távora.”
Do foral de Paredes da Beira do século XI, lese que un deses ríos, tributario do tavora ( tavara no orixinal) e que atravesa parcialmente a freguesía de Riodades, desaguando aquí, naquel río. A denominada tavarela, (diminutivo medieval de tavara ), tamén este nomeado no dito foral, vindo de Castainço, onde nace. O outro dos tres cursos de auga, e dos tres o menos considerábel, chamouno o dito foral de ribeira de macieira, decerto por nacer nesta povoação e freguesía limítrofe, desaguando no tavarela xunto á povoação de Riodades. As designacións de tavarela e ribeiro de macieira, non son as designacións iniciais atribuídas aos cursos de auga, canto a un deles, de feito, o ribeiro entra no tavarela xunto a Riodades, e neste topónimo figura o termo “río” que se refire forzosamente a un deles, descoñecéndose a cal. O étimo do último elemento é “anades”, ou como hoxe en día se di o “adens”, a coñecida especie animal palmípede. O século XIII, a tradición do topónimo Riodades era de “riba de ades” (inquirições de 1253), concordando enteiramente co étimo, sendo xa do uso popular, na altura, de “río de aades”, que forzosamente designaba un dos cursos de auga onde poboaban as adens. Aínda que non se poidan expor dúbidas a esta etimologia, é interesante ver o que a este respecto escribiron os curas supra referidos “uns din que esta povoação se chama Riodades, a ades, pássaro que no río távora andan con frecuencia, o tempo de inverno, principalmente neste país e que por esta cousa se apelida o lugar de Río de ades, outros afirman que antigamente se chamou Río de Aguias, por haber soamente neste distrito copias destas aves, que se crean e teñen a súa vivenda nos grandes penedos do río távora, xunto deste lugar” Convén recordar tamén o foral de Paredes da Beira do século XI, que indica no circuíto de Riodades para as bandas de Trevões “ a cabeza da aguieira” como, alén das aguias, os grous. O dito foral do século XI (foral fernandino ou foral antigo), refire Riodades “para os lados de Penela, o sitio do nonho dos grou”- “quomodo duidit cum pena de dono et cum penela quomodo vadit ad nium de grou…”. A verdade é que a ciencia etimológica – neste caso infalivelmente –dános como certa só a primeira das dúas hipóteses.
Vestixios históricos
Moitos son os vestixios históricos que se poden encontrar na zona de Riodades. Desde vestixios arqueolóxicos, até aos máis recentes, esta é unha área de excelência debido á riqueza do seu espólio histórico e arqueolóxico. Moitos non chagaram aos nosos días, sufrindo a erosão do tempo, e outros, aínda ocultos, esperan por un ollar máis atento e coidado para viren á luz dos nosos días.
Desde vestixios pre-históricos, pasando pola civilización romana, a indicios da pasaxe dos visigodos por estas paraxes, ou mesmo musulmáns; da reconquista cristiá á baixa idade medía, son indicios ímpares dunha historia xa ben longa de Riodades e Paredes da Beira.
O povoamento local é, sen dúbida, pre-histórico, como o demostran as estancias arqueolóxicas que por aquí se poden encontrar, sendo de carácter relevante para a fixação de pobos pre-históricos debido ao seu clima ameno, fertilidade das terras e abundancia de auga, con diversos cursos fluviais na área.
De todas as estancias arqueolóxicas, talvez de máis antiga, decerto de máis coñecida, é a estación arqueolóxica da “fraga d’ aia” situándose esta en Paredes da Beira, xunto á marxe dereita do río távora.
A fraga d’aia é un pequeno abrigo granítico, formado por bloques da mesma rocha, que se sobrepuseram uns aos outros. Esquematicamente, é constituído por unha parede inclinada, onde foron efectuadas pinturas a vermello e por unha plataforma exterior rodeada por penedos, que era ocupada en época pre-histórica. Trátase dun abrigo de pinturas rupestres do quaternário, sendo importante debido ás indicacións que nos dá da “necesidade e preocupación do home, en exteriorizar as súas necesidades, ideas, desexos e sentimentos. Estes indicios de exteriorização forxaron o primeiro episodio da historia da comunicación, vencido á partida, nos seus combates contra as forzas da natureza, el debía estar condenado a desaparecer. Con todo, compensa a súa fraqueza coa súa astucia e a súa habilidade manual. O homo sapiens tornarase simultaneamente o homo faber e o homo loquens".
Outras estancias que por aquí poderemos encontrar, son as estancias arqueolóxicas e castrejas de “carapito” (ao sueste, entre o ribeiro de Macieira e o tavarela); e de “ ribadela”, perfectamente oposta a aquel,( do outro lado deste río), onde son visíbeis vestixios de fortificações.
Igualmente notábeis, son os cabeços de “jocoim” e “dacotim”. O primeiro, dominando ao sur, preto do lugar de Riodades, mentres que o segundo, do outro lado do tavarela, sobre Vale de Penela (b lugar anexo á freguesía de Riodades). O cabeço de jocoim, parece o mesmo referido, a dada altura, no foral de Paredes da Beira, referido como cabeza de torgais. “…quomodo uaditper cabeza de torgaaes et cum Furtarquada…”. Engádense dúbidas a esta teoría, parecéndonos que o foral referido, quererá determinar os límites de Paredes da Beira con Fontearcada, como sendo a ”turgueira”, topónimo este que derivará certamente do referido no foral. Sexa o mesmo ou non, o nome é evidente genitivo medieval, decerto antroponómico, como o é dacotim, podendo ser este decomposto en “ai d – cotim”, en que este nome é o genitivo de hipocarístico de orixe xermánica.
Outros topónimos de filiação xermánica se poden encontrar por aquí, como é o caso de “britelo”, nos extremos da freguesía, para as partes de Penela, decerto o mesmo “britello” referido no foral de Paredes da Beira do século XI, aínda que aquí xa se refira simplemente a “…castineira vetera de britelo…”; ou aínda como parece ser o caso de “vale dos mil”, en Paredes da Beira, sen dúbida de interpretación popular de “valdemil”, genitivo do nome persoal de orixe xermánica, moi usado antes do século XII, “Baldemirus”, isto é, “Baldemiri”, significando “villa” dun individuo dese nome. Ligada á interpretación popular dese topónimo “valdemil”, existe a tradición dunha batalla no local, entre mouros e cristiáns, en que aqueles pereceron aos miles.
Volvendo á referencia das estancias arqueolóxicas, é de notar que a de o carapito é designada por “castelo” no foral de Penela da Beira, do século XI “castellum de carapito”, debendo constituír o centro principal da dispersión das poboacións polas baixo no período da romanização. Con este período, concordarán naturalmente topónimos locais, como é o caso de “predade”, ( onde se encontra hoxe situada unha quinta), na marxe do ribeiro de Macieira, e talvez alusivo á especie vegetal, característica do sitio nesa época.
E “reboredo”, ou “reboledo”, tamén alusivo a especie vegetal, o “rabur”, (carvalho), (de reboreta). Outros nomes de sitios ou quintas, indican possessões ou propietarios medievais, (até ao século XIII ou XIV), como é o caso de “sarrazinho”, que é o propio nome persoal “sarracino”; como tamén é o caso de “pai Fernandes”, en que pai é a proclise de paio; “Maria di”, entre outros. O topónimo “ferrarías”, tanto pode aludir a feitos arqueolóxicos, como a talleres máis modernos, ( medievais), onde se traballase o ferro.
Río D´Adens unha lección de historia
Moitas historias e lendas subsistiram no decorrer dos tempos para chegar aos nosos días e darnos un parecer un pouco abrangente do que representa a antiga e vasta historia da nosa aldea.
Riodades, outrora Río d´Adens, habendo quen lle chamase aínda Río d´Aves. Ora o nome deriva do feito das "adens"(patos) habitasen esta zona, non se sabendo con exactitude llo referido río sería o Távora ou o Tabarela.
Riodades posuía en 1757 cerca de 150 fogos, evolucionando este número para cerca de 215 fogos, en finais do século pasado. Cabía ao Reitor de Paredes da Beira presentar o cura de Riodades posuíndo este 8000 réis de côngrua. Dábase na presentación do cura desta freguesía, unha singularidade digna de nota, xa que había anos en que eran presentados dous curas párocos con iguais honras, dereitos, intereses e responsabilidades, un para Riodades e outro para Paredes, de feito son dúas povoações cun caudal histórico en común.
A Reitoria de Riodades foi estabelecida a 23 de xaneiro de 1870 e a Igrexa (do Adro) que fóra matriz tornábase, transcrevendo un documento da época, "notábel pola súa pobreza e abandono (…) e é talvez o templo máis ordinario de Portugal". Enténdase ordinario como sinónimo de antiguidade, xa que aínda hoxe podemos ver a inscrición no lado exterior da Igrexa, subsistindo a todo o tipo de remodelacións, a data de 1110, non se sabendo porén se é a data da súa fundación ou dalgunha reconstrución, data esa, que sendo da era de César, corresponde no calendario cristián ao ano de 1072.
Moitas eran as familias nobres que posuían o seu solar en Riodades. No inicio do século XVIII existían as seguintes familias de antiguidade e nobreza recoñecidas: os Guedes, os Leitões Loureiros, os Rebelos e os Pimenteis Botelhos , sendo esta a última a ser representada, nos finais do século pasado.
No albo dun monte bastante elevado sitúase a capela de Nosa Señora Alegría, hoxe cun imponente escadório onde existiu o "Castelo Môr" ou Castelo da Montaña, un dos tales e míticos sete castelos. A fundación da capela pérdese o tempo, non se sabendo nin cando nin, por quen foi mandada edificar. Sábese con todo que desde sempre, quen alí sobe delicia-se con "fermosas e dilatadas vistas". A capela xa foi reparada coas esmolas dos devotos polo pároco en 1876.
Con tantas controversias acerca da súa festa principal, se realizada en agosto ou en setembro, sábese porén que a festa orixinal tiña lugar o día de Ascenso de Noso Señor Jesus Cristo. Canto ao mercado que se realiza quinzenalmente ás Segundas- Feiras era no decurso do século pasado realizado aos segundos Domingos de cada mes, sendo bastante concorrido por sinal.
Riodades e Paredes da Beira posuían o mesmo número de autoridades, con poderes en todo iguais e pertencían á comarca de Trancoso. Os dízimos de Riodades pertencían á Universidade de Coímbra.
Unha lección de Historia, parte II
Moito se podería dicir sobre Riodades, pois tan rica e dilatada é a súa historia. De fundación anterior á propia monarquía portuguesa, foi rescatada do poder dos Mouros por D.Thedon e D.Rauzendo, a mediados do século XI. Moitas son as referencias a Riodades, ao longo da historia, rica en lendas, que prevalecen a través dos tempos, tornando válido o orgullo que todos os riodadenses teñen no ser.
Para se buscar as orixes de tan singular poboación, débese ter en liña de conta, de igual modo, a historia de Paredes da Beira, por se encontraren cóbado con cóbado a través dos tempos, historia esta única, moitas veces, inexplorada con tendencia a perderse co decorrer dos tempos. Moita da súa génese está agora a ser "desenterrada" cos moitos focos arqueolóxicos que van sendo postos a nu, podendo afirmar con toda a convicción, que esta é só a punta do iceberg. Quen dedica un pouco da súa atención para a marabillosa paisaxe que poderá encontrar na zona, facilmente poderá constatar este feito.
Non serán só simple lendas o que se di acerca dos designados "7 castelos". A historia remonta á época da reconquista cristiá, na cal Paredes e Riodades desempeñaron un papel fundamental, debido á súa posición geoestratégica. Foron tomadas aos Mouros, estas dúas localidades, por dous fidalgos descendentes dos Reis de León – os Távoras – D.Theodon e D.Rauzendo, como xa se había dito anteriormente, habendo moitas lendas que persisten acerca desta toma, habendo datos que nos levan a crer ser das máis sanguentas das batallas trabadas. Algunhas desas lendas máis significativas é a toma do denominado "castelo da montaña", na madrugada de 24 de xuño de 1037 (habendo historiadores que apuntan para o ano de 1062), situado no cume dun monte onde hoxe poderemos encontrar a capela de Nosa Señora das Alegría. Outra das lendas é a toma da designada "Praza dos Mouros" en Paredes da Beira, subsistindo até aos nosos días aínda ese nome en memoria a tan sanguenta batalla.
Outros deses castelos encontrábanse estratexicamente espallados polas dúas localidades
- Castelo Vello – a oeste, próximo ao Távora;
- Castelo da Chen de Murganho – no sitio das Carvas;
- Castelo de Nosa Señora – a este, o principal de todos, o seu antigo nome era Castelo da Fraga da Alcávia.
 |
Este artigo é un esbozo sobre freguesías portuguesas. Vostede pode axudar a Wikipédia expandindo-o. |
