Restauración da Independencia

A Restauración da Independencia é a designación dada á revolta iniciada en 1 de decembro de 1640 contra a tentativa de anulación da independencia do Reino de Portugal por parte da dinastia filipina, e que vén a culminar coa instauração da Dinastia Portuguesa da casa de Bragança. É conmemorada anualmente en Portugal por un festivo o día 1 de decembro.

Antecedentes

Ver artigo principal: Crise de sucesión de 1580

D. Sebastião, un rei mozo e aventureiro, habituado a ouvir as fazañas das cruzadas e historias de conquistas alén-mar, quixen conquistar o Norte de África en súa loita contra os mouros. Na batalla de Alcácer Quibir no Norte de África, os portugueses foron derrotados e D. Sebastião desapareceu. E os guerreiros dicían cada un a súa historia. A desaparición de D. Sebastião (1557-1578) na batalla de Alcácer-Quibir, a pesar da sucesión do Cardeal D. Henrique (1578-1580), deu orixe a unha crise dinástica.

Nas Cortes de Tomar de 1581, Filipe II de España é aclamado rei, xurando os foros, privilexios e máis franquias do Reino de Portugal. Durante seis décadas Portugal partillou rei con España, so o que se ten designado por "dominio filipino".

Co primeiro dos Filipes (I de Portugal, II de España), non foi atinxida de forma grave a autonomía política e administrativa do Reino de Portugal. Con Filipe III de España, porén, comezan os actos de desrespeito ao xuramento de Filipe II en Tomar. En 1610, xurdiu un primeiro sinal de revolta portuguesa contra o centralismo castelán, na rexeita dos regimentos de Lisboa a obedecer ao marqués San-Germano que de Madrid fóra enviado para comandar un exército portugués.

No inicio do reinado de Filipe III, ao estabelecerse en Madrid a política centralista do Conde-duque de Olivares, o seu proxecto visaba a anulación da autonomía portuguesa, absorbendo por completo o reino de Portugal. Na Instrucción sobre el gobierno de España, que o Conde-Duque de Olivares presentou ao rei Filipe IV, en 1625, tratábase da planificación e da execución da fase final da súa absorção, indicando tres camiños:

1º - Realizar unha coidadosa política de casamentos, para confundir e unificar os vasalos de Portugal e de España;
2º - Ir o rei Filipe IV facer corte temporal en Lisboa;
3º - Abandonar definitivamente a letra e o espírito dos capítulos das Cortes de Tomar (1581), que colocaba na dependencia do Goberno autónomo de Portugal os portugueses admitidos nos cargos militares e administrativos do Reino e do Ultramar (Oriente, África e Brasil), pasando estes a ser Vice-reis, Embaixadores e oficiais palatinos de España.

A política de casamentos sería talvez de máis difícil de concretar, conseguíndose aínda así o casamento de Dona Luísa de Gusmão co Duque de Bragança, a pensar que del sairían froitos de confusión e de unificación entre Portugal e España. O resultado veu a ser ben o contrario.

A reacción á política fiscal de Filipe IV vai tomar a dianteira no proceso que conduce á Restauración de 1640. Logo en 1628, xorde no Porto o "Motim das Maçarocas", contra o imposto do linho fiado. Mais van ser as "Alteracións de Évora", en agosto de 1637, a abrir definitivamente o camiño á Revolución.

Nas "Alteracións de Évora", o pobo da cidade deixaba de obedecer aos fidalgos e desrespeitava o arcebispo. A elevación do imposto do real de auga e a súa generalização a todo o Reino de Portugal, ben como o aumento das antigas sisas, fixo subir a indignación xeral, estourando en protestas e violencias. O contaxio do seu exemplo atinxiu case de inmediato Sousel e Crato; despois, as revoltas propagáronse a Santarém, Tancos, Abrantes, Vila Viçosa, Porto, Viana do Castelo, a varias vilas do Algarve, a Bragança e á Beira.

En 7 de xuño de 1640 xurdía tamén a revolta na Cataluña contra o centralismo do Conde-Duque de Olivares. O propio Filipe IV manda presentarse en Madrid o duque de Bragança, para o acompañar á Cataluña e cooperar no movemento de represión a que ía proceder. O duque de Bragança rexeitouse a obedecer a Filipe IV. Moitos nobres portugueses recibiron semellante convocatória, rexeitándose tamén a obedecer a Madrid.

So o poder de Filipe III, o desrespeito polo xuramento de Tomar (1581) tíñase tornado insoportábel: nomeados nobres españois para lugares de dirección militar en Portugal; feito o arrolamento militar para guerra da Cataluña; lanzados novos impostos sen a autorización das Cortes. Isto mentres a poboación empobrecia; os burgueses estaban afectados nos seus intereses comerciais; e o Imperio Portugués era ameazado por ingleses e holandeses perante a impotência ou desinteresse da coroa filipina.

Portugal pensábase envolvido nas controversias europeas que a coroa filipina estaba a atravesar, con moitos riscos para o mantemento dos territorios coloniais, con grandes perdas para os ingleses e, principalmente, para os holandeses en África (San Jorge da Mina, 1637), no Oriente (Ormuz, en 1622 e o Xapón, en 1639) e fundamentalmente no Brasil (Salvador, Bahia, en 1624; Pernambuco, Paraíba, Río Grande do Norte, Ceará e Sergipe desde 1630).

En 12 de outubro, en casa de D. Antão de Almada, hoxe Palacio da Independencia, reuníronse D. Miguel de Almeida, Francisco de Melo e seu irmán Jorge de Melo, Pedro de Mendonça Furtado, António de Saldanha e João Pito Ribeiro. Decidiuse entón ir chamar o Duque de Bragança a Vila Viçosa para que este asumise o seu deber de defensa da autonomía portuguesa, asumindo o Cetro e a Coroa de Portugal.

O día 1 de decembro de 1640, eclodiu por fin en Lisboa a revolta, inmediatamente apoiada por moitas comunidades urbanas e concellos rurais de todo o país, levando á instauração no trono de Portugal da Casa de Bragança, dando o poder reinante a D. João IV.

Guerra da Restauración

Ver artigo principal: Guerra da Restauración

Finalmente, un sentimento profundo de autonomía estaba a crecer e foi consumado na revolta de 1640, na cal un grupo de conspiradores da nobreza aclamou o duque de Bragança como Rei de Portugal, co título de D. João IV (1640-1656), dando inicio á cuarta Dinastia – Dinastia de Bragança.

O esforzo nacional foi mantido durante vinte e oito anos, co cal foi posíbel soster as sucesivas tentativas de invasión dos exércitos de Filipe III e vencelos nas máis importantes batallas, asinando o tratado de paz definitivo en 1668. Eses anos foron ben sucedidos debido á conxugación de diversas vertentes como a coincidencia das revoltas na Cataluña, os esforzos diplomáticos da Inglaterra, Francia, Holanda e Roma, a reorganização do exército portugués, a reconstrución de fortalezas e a consolidación política e administrativa.

Paralelamente, as tropas portuguesas conseguiron expulsar os holandeses do Brasil, como tamén de Angola e de San Tomé e Príncipe (1641-1654), restabelecendo o poder atlântico portugués. No entanto, as perdas no Oriente tornáronse irreversíbeis e Ceuta ficaría na posesión dos Habsburgo. Debido a estaren indispoñíbeis as mercadorías indias, Portugal pasou a soa obter lucro coa cana-de-azucre do Brasil.

Bibliografia

Gabriel Pereira, As vésperas da Restauración, Évora, Minerva Eborense - Colección Estudos eborenses, 1886-1887.
António Cruz, Portugal Restaurado - Estudos e Documentos, Porto, Civilización, 1940.
António Álvaro Dória (ed., anot. e pref.), Historia de Portugal Restaurado / Conde da Ericeira, Porto, Civilización, 1945-1946.