Reino da Galiza

Reino da Galiza

reino da galiza - Wikilingue - Encydia

 Nota: Este artigo trata do estado histórico coñecido como "Reino da Galiza" (século V - 1833). Para máis informacións sobre a nación histórica actualmente, véxase o artigo principal: Galiza.

O Reino da Galiza (século V - 1833) foi unha entidade política no noroeste da Península Ibérica. A súa extensión territorial, inicialmente de proporcións moi maiores á actual Galiza, foi evolucionando ao longo dos séculos.

Cronoloxía do Reino da Galiza
409	Os suevos, encabezados polo rei Hermerico, pactan un foedus con Roma e estabelécense formalmente na provincia romana da Gallaecia, que pasa a ter rango de reino, con capital en Braga .
438	O rei Réquila leva a cabo a expansión sueva pola Lusitânia e Bética
448	Morre Réquila en Emerita Augusta, o seu fillo Requiário herda o trono.
449	O rei suevo Requiário converte o reino ao catolicismo.
456	Ten lugar a batalla de Órbigo, onde unha coalición de romanos , visigodos e francos derrota os suevos acabando coa vida do rei Requiário.
457	O hérulo Aguiulfo proclámase rei da Galiza.
457-463	Guerra civil entre os diversos reis suevos que posúen o trono de Braga .
463	Remismundo Consegue imporse sobre os seus opositores e se coroa rei da toda a Galiza.
550	Carriarico, rei da Galiza, converte o reino ao catolicismo.
561	Celébrase o Primeiro Concílio de Braga durante o reinado de Teodomiro.
572	Celébrase o Segundo Concílio de Braga, auspiciado polo rei Miro.
583	Fracasa a alianza que o rei Miro mantiña con francos e bizantinos para intervir na guerra civil visigoda.
585	O rei visigodo Leovigildo depón o rei suevo Andeca, ficando deste xeito co reino. Os visigodos gobernarán a Galiza até 711.
587	É celebrado o III Concílio de Toledo, ao cal asisten bispos da Galiza, Hispânia e Septimânia.
698-702	O príncipe visigodo Witiza goberna a Galiza con asignación reais, desde a súa corte en Tui .
711	Desembarca en Tarifa un continxente militar musulmán en apoio dos fillos de Witiza . Derrota e morte do rei visigodo Rodrigo.
714 e 719	A Hispânia e a Septimânia son tomadas polos exércitos musulmáns. Fin da monarquía visigoda.
711-791	A ausencia da autoridade real, ocasiona que os nobres galaicos comecen a se disputaren control da Galiza. Período de formación dun novo reino cristián na Galiza.
791	Afonso II fixa a capital do reino da Galiza na cidade asturiana de Oviedo .
794	Bispos galegos acoden ao sínodo relixioso celebrado en Francoforte .
818 - 847	Descubrimento dos restos atribuídos ao apóstolo Santiago Maior.
842	Ramiro I derrota Nepociano e usurpa o trono de Oviedo.
910	Afonso III é destronado polo seu fillo Garcia que é coroado rei, e instala definitivamente na cidade de León a corte da Galiza.
997	O xeneral musulmán Almançor saquea a cidade de Compostela .
1027	Morre o rei Afonso V dunha flechada durante o asedio a Viseu .
1037	Morte de Vermudo III da Galiza na batalla de Tamarón, contra casteláns e navarros.
1111	Coroação de Afonso Raimundez como rei da Galiza na Catedral de Santiago de Compostela.
1128	Afonso Henriques independiza o condado de Portugal do reino da Galiza.
1230	Fernando III de Castela usurpa ás súas irmás os reinos da Galiza e León.
1296-1301	O rei João I, restaura a independencia galego-leonesa e se titula rei da Galiza, León e Sevilla.
1369	A vilas galegas proclaman como rei a Fernando I de Portugal, este consegue reinar só uns meses até que Henrique de Trastâmara ataca Portugal.
1386-1388	Alianza entre nobres galegos e Inglaterra. João de Gante, duque de Lancaster é coroado rei na Galiza.
1467-1469	Estoura a gran Revolta Irmandinha.
1483	Execución de Pero Pardo de Cela diante da Catedral de Mondonhedo por orde do Governador dos Reis Católicos na Galiza.
1486	Os Reis Católicos viaxan ao reino para constatar a submissão de todos os nobres galegos.
1518	Mobilización das cidades e vilas galegas para recuperar o seu voto lexítimo nas Cortes.
1623	O reino recupera o voto das cortes reais tras pagar 100.000 ducados.
1808	Formación da Xunta Superior do Reino da Galiza co fin de defender o reino perante os exércitos napoleônicos. Recuperación de asignacións de autogoberno extraordinarias.
1833	A rexente Maria Cristina de Bourbon asina o decreto da disolución da Xunta Superior do Reino da Galiza.

Táboa de contido 1 Territorio e Concepto 2 A orixe do reino 3 O reino da Galiza na monarquía visigótica 4 A formación da nova monarquía na Galécia 5 Orixe e consolidación do Regnum Christianorum 6 Afonso II e tumba apostólica 6.1 Período e liñaxe ramirense 6.2 O reinado de Afonso III e o neogoticismo 6.3 Traslado da corte para a cidade de León 6.4 Contenda civil do século X 6.5 Crise monárquica. Hostilidades con Al-Andalus 6.6 Conflitividade entre os reinos da Galiza e Navarra 6.7 Séculos centrais 6.8 O nacemento do reino de Portugal 6.9 A Era Compostelana 6.10 O fin da monarquía galego-leonesa 6.11 Galiza e a Coroa de Castela 6.12 Apoio de Fernando I de Portugal á causa galega 6.13 O duque de Lancaster, rei da Galiza 6.14 As guerras irmandinhas 6.15 Resistencia dos nobres galegos aos Reis Católicos 6.16 A perda e recuperación do voto do Reino da Galiza nas Cortes de Castela 6.17 O Reino da Galiza na Idade Moderna 7 Os símbolos do reino 7.1 O león púrpura, emblema dos reis 7.2 O Cáliz, emblema do reino 8 Lingua e literatura 8.1 As linguas oficiais do reino 8.2 O reino da Galiza na literatura medieval 9 A negação do reino da Galiza 10 O inicio dunha maior dependencia 11 Referencias 12 Bibliografia 13 Ver tamén

Territorio e Concepto

A Gallaecia pasou de ser unha provincia romana a albergar un reino polas mans dos suevos; destacados autores coetâneos, no fin da dominação romana, falaban dunha Gallaecia que posuía proporcións moi maiores do que a actual Galiza, cuxos límites permaneceron practicamente intatos até o século XII, momento no cal Portugal parou de pertencer á Galiza e ao reino de León para cobrar personalidade propia.

O territorio da Galiza nesta época (séculos IV-V d.C) aparece relatada por numerosos autores da época, así o historiador e teólogo galaico-romano Paulo Orósio, a comezos do século V d.C., explica na súa obra Historiarum que Cantabri et Astures Gallaecie provinciae portio sunt^[1], isto é, Cántabros e Astures forman parte da provincia da Galiza, idea que o cronista bracarense Idácio reflexiona de igual modo na súa Crónica a mediados do século V d.C, onde denomina Campus Gallaeciae (Campos da Galiza) á gran chaira coñecida hoxe como Tierra de Campos, na actual Castela-León. Posteriores autores, como Santo Isidoro o século VII, continuaron a facer finca-pé na extensión da Galiza, xa so o dominio visigodo así na súa obra Etymologiae matiza que "Asturia e Cantabria, son rexións sitas na Galiza", regiones partes sunt provinciarum (?) sicut in Gallicia; Cantabria, Asturia.^[2]

Os autores poñen de relevancia a polissemia do concepto, por un lado unha Galiza ampla, unha provincia romana que incluía o territorio comprendido entre Fisterra até á actual LaRioja , onde se encontraban galaicos, astures, cântabros, vacceos e outros pobos, e por outro lado a Galiza propiamente dita, o territorio que non sendo nin ástur nin cântabro, estaba habitado (entre outros) polos galaicos, e que lle daría o nome a todo o noroeste peninsular até ao século XII.

Coa chegada dos suevos desde a Europa central en 411 d.C.^[3], a Galiza para de ser unha provincia romana (Gallaecia)^[4], para se tornar finalmente nun reino coa corte fixada en Braga , un reino que os suevos tentarían á présa engadir polo sur á custa do Imperio Romano, incorporando ao seu dominio e de xeito permanente boa parte da parte da provincia romana de Lusitânia , chegando a facerse temporalmente coa capital, Emerita Augusta (Mérida)^[5], , e tornouse nun reino con capital en Braga . Un reino que os suevos tentarían engadir polo sur á custa do Imperio Romano, incorporando ao seu dominio e de modo permanente, boa parte da parte da provincia romana da Lusitânia, chegando a facerse temporalmente coa capital, Emerita Augusta (Mérida), que finalmente sería abandonada.

Tras a batalla de Vouillé en 507 , os visigodos son expulsados da Gália (excepto a Septimania) polos francos, so o comando de Clóvis I.

Despois do século VI, o nome de Hispania (España) viría perder o significado xeográfico que posuía até entón, para designar o territorio gobernado polos visigodos. Ao mesmo tempo, "Galécia" (Galiza) tornar o nome do territorio gobernado polos reis suevos. A Península Ibérica ficaba repartida así en dúas entidades administrativas, Hispania e Galécia , manténdose durante do mesmo modo durante máis de cinco séculos.

O fin das monarquías sueva e visigoda non cambiaria xa este novo nomeamento da Península Ibérica, que ficaba partillada así en dúas entidades xeográficas, Hispânia (España) e Gallaecia (Galiza), manténdose do mesmo xeito durante máis de cinco séculos. Eran así usadas fórmulas tales como Galletiam et Ispaniam^[6],Hispaniae et Galiiciae^[7], Hispaniis et Gallicis regionibus^[8], presentes ao longo de toda a Idade Media.^[9].

No inicio do século XII, a ampla Galiza comezou a fragmentar-se, nomeadamente en 1108 coa independencia de Portugal, e que acabaría por excluír León (con Asturias e Extremadura) e a Castela, tornándose en reinos propios. A finais do século XII, Galiza, León, Castela e Portugal xa eran reinos distintos.

A orixe do reino

A orixe do reino encóntrase o século V d.C., cando os suevos definitivamente se asentan na antiga provincia romana chamada Galécia. Estes, encabezados polo seu rei, Hermerico (que asinara un foedus co emperador romano Honorio, polo cal lles concedía a soberanía, ou sexa, a total independencia de Roma), fixarían a súa corte na antiga Bracara Augusta, creando así o que se chamaría regnum suevorum, regnum galliciense ou Reino Suevo, comezando o seu reinado en 409. En 449, o primeiro rei suevo nacido na Galiza, Requiário I (fillo de Réquila I, neto de Hermerico ), decide converter o reino en católico , ao igual que a maioría da súa poboación, aínda que de 465 a 550 volver ao arianismo.

Un século máis tarde, as diferenzas entre os nativos galaicos e os suevos comezarían a desaparecer, e este feito tería como resultado que os autores contemporáneos se refiran ao reino nese momento como Galliciense Regnum^[10], e aos reis indistintamente como Rexen Galliciae^[11], Rexe Suevorum ou Galleciae totius provinciae rex^[12], mesmo os bispos como Martinho de Dume serán recoñecidos como episcopi Gallaecia^[13]. Todo isto propicia que o século VI d.C., poidamos xa falar da existencia do Reino da Galiza.

O reino da Galiza na monarquía visigótica

En 585, Leovigildo, rei visigótico de Hispania e Septimania, consegue acabar coa independencia política que os reis suevos mantiveron na Galiza desde 409, derrotando o último rei suevo, Andeca. Desde esa altura, o territorio da chamada entón Galécia, pasa a formar parte da órbita de poder de Toledo, donde os monarcas visigóticos exercían o seu poder despois de seren expulsados da Galia polos francos. O período de goberno visigótico na Galiza non supuxo ningunha mudanza brusca, de modo que, excepto as dioceses situadas na Lusitânia, as dioceses galegas continuaron a desenvolver a súa actividade con normalidade, manténdose activas as dioceses de Braga , Porto, Tui, Iría, Britonia, Lugo, Ourense, Astorga, Coímbra, Lamego, Viseu e Idanha.

A organización territorial herdada de séculos anteriores non mudou, e mesmo as elites culturais, tanto relixiosas como aristocráticas, aceptaron os novos monarcas, que a pesar de teren a súa corte en Toledo, asumían o control político de tres antigos reinos; España, Septimania e a Galiza; así, nos concílios relixiosos, como de Toledo en 589, estaban presentes episcoporum totius Hispaniae, Galliae et Gallaetiae^[14] ou sexa, bispos de toda España, Galia e Galiza, esta concepción tripartita encóntrase ao longo do goberno visigótico desde 585, diferenciando mediante diversas fórmulas as tres entidades visigóticas nos documentos como; fines Spanie, Gallie, Gallecie^[15] ou Spaniae et Galliae vel Gallitiae^[16], entre outras. Neste contexto, destácase a figura de San Frutuoso de Braga, bispo galaico de ascendência visigótica, famoso polas numerosas fundacións levadas a cabo por el en todo o occidente peninsular, case sempre en lugares escondidos nas montañas e mesmo nas illas, sobressaindo-se a súa austeridade.

As derradeiras décadas da monarquía visigótica foron de marcada decadencia, debido, en boa parte, á redución do comercio cunha importante redución da circulación monetaria, consecuencia directa da imposição do poder musulmán a principios do século VIII no mediterrâneo sur. A Galécia verse-á afectada polas mesmas pautas. Foi entón que San Frutuoso denunciou un estado xeneralizado de retroceso cultural, perda da dinámica de tempos atrás, e axiña abrolhou un correcto grao de descontento no alto clero galaico. Así, no X Concilio de Toledo , en 656, Frutuoso, pertencente a círculos de poder visigóticos, asumiu a cadeira metropolitana de Braga , acontecendo isto á previa renuncia do seu titular Potamio, quen ademais recoñecía explicitamente a crise da vida eclesiástica. Na mesma ocasión, os alí reunidos anulaban o testamento deixado polo bispo Recimiro de Dume, pois nel doaba as riquezas da diocese-mosteiro aos pobres.

A crise final visigótica remontaría ao reinado de Égica. Este monarca declarou herdeiro ao seu fillo Witiza e xa en vida asociouno ao trono, en 698, aínda que a lei visigótica obrigase á elección dun novo rei e non á transmisión hereditária. Dita asociación consistiu en entregarlle o goberno da Galiza, exercendo como rei con capital en Tui . Witiza iría ser rei da Galécia polo menos até á morte do seu pai, o que supón unha situación nova nesta etapa final e conflitiva da monarquía visigótica, evidenciando a actividade política que a Galiza conservaba cen anos despois do fin da monarquía sueva. En 702 coa morte de Égica, Witiza asume tamén o goberno de Hispania, trasladándoo a Toledo onde gobernaría até 710. Despois da súa súa morte, un sector aristocrático visigótico impediu a subida ao trono do seu fillo Áquila, impondo pola forza a Rodrigo, o que supuxo un conflito civil entre os seus partidarios e os dos fillos de Witiza. Será en 711 cando os inimigo de Rodrigo conseguiron que un exército musulmán cruce o estreito de Xibraltar e presente batalla a Rodrigo en Guadalete , onde este é derrotado, feito que marca o fin do goberno visigótico en Hispania, e que terá unha transcendência histórica total para as dúas restantes entidades políticas: Galécia e Septimania.

En 715 , Abd al-Aziz ibn Musa cásase coa viúva de Rodrigo, de nome Egilona titulada reginam Spanie^[17], confirmando a continuidade dinástica, trasladada así lexitimamente ao governador musulmán. Con este feito, os gobernantes musulmáns consideráronse politicamente continuadores do anterior estado e asumiron os atributos detidos antes polos reis visigóticos de Toledo. Desta forma, coa conquista de toda a Spania polos musulmáns, alén das súas fronteiras, os emires cordobenses serían coñecidos co título de rex Spanie^[18]. A partir dese instante comeza unha nova concepción xeográfica, pois España vai ser o nome co cal se designe o territorio musulmán, e Galiza ao territorio cristián. Así, o historiador Al-Maqqari deixa claro a extensión do dominio musulmán ao referirse á conquista de comezos do século VIII:

Non ficou lugar sen dominar en Al-Andalus se exceptuamos parte da Galécia.

A formación da nova monarquía na Galécia

Tras a caída das provincias de Hispania en 711 , e da Septimania en 719, so dominio musulmán, a Galécia foi a entidade administrativa na península ibérica con menor presenza musulmá, mantendo as súas estruturas socio-económicas herdadas do pasado galaico-romano e suevo. Así, este territorio do Mar Cantábrico até o río Douro, que xa fóra pouco ligado ao goberno visigótico desde Toledo, nin ao seu herdeiro político o Emirado Omíada de Córdoba , en última instancia sometido a Damasco . A decadencia e o final desaparición do estado visigótico, supuxo un baleiro de poder central, propiciando que os nobres locais galegos, asturianos e vascos do momento, emergessem con forza desde os seus señoríos, que tentarán engadir ben pola vía da diplomacia, mediante pactos e casamentos, ben como pola vía das armas, procurando imporse perante os demais.

En contraste, e a pesar da aparente convulsión política de comezos do século VIII, a rede eclesiástica galega non sufriu alteracións demasiado profundas, e mentres as Asturias continuaron a carecer de sé episcopal até finais do século IX, a Galiza mantivo unha total continuidade relixiosa desde a época galaico-romana, polo menos en tres dioceses: Lugo, Britonia-Mondonhedo, e Iría, onde os seus bispos residiron ininterrompidamente nas súas respectivas sés, e nominalmente noutras cinco: Braga, Ourense, Tui, Lamego e Dume. De certo, perante a inseguridade político-relixiosa, os bispos destas dioceses residiron noutras sés, de feito en Lugo acolleron temporalmente os bispos de Braga e Ourense, na diocese de Iría os de Tui e Lamego, e en Britonia-Mondonhedo o de Dume .

Este contexto é de difícil interpretación histórica pola carencia dunha documentación propia da época (séculos VIII e IX). A primeira mención a unha personaxe con asignacións senhoriais tras da derrota visigótica, encóntrase nun documento de 812 denominado Testamentum Regis Adefonsi (testamento do rei Afonso) o cal describe un nobre de nome Pelágio(Pelagius), que loitaría na rexión de Asturias nunha revolta contra o poder musulmán en Covadonga , posibelmente señor do territorio onde se sitúa Cangas de Onís, onde viviría a mediados de 710, sendo o ciclo de crónicas de Afonso III que o describe con maior detalle, a pesar a ser posterior.

Nas crónicas como a de Bizantino-arábigo ou a Crónica Moçárabe, redactadas en 741 e 754 respectivamente, non se menciona nin a figura de Pelágio , nin a súa revolta en Covadonga, o que segundo autores actuais poñen en dúbida seriamente a relevancia ou a propia existencia do mesmo Pelágio e do mito de Covadonga. As alusións musulmás a esta rebelión, así no Ajbar Machmua dise: "Os galegos, aproveitando a contenda civil entre os musulmáns nos mediados do século VIII, sublevaram-se contra o islam e apoderáronse de todo o distrito de Asturias", tamén Al-Maqqari fai mención a isto: "Di Isa ben Ahmad Al-Razi que en tempos de Anbasa ben Suhaim Al-Qalbi, ergueu-se en terras de Galiza un burro salvaxe chamado Belai", sen ben é correcto que estas, ben como as crónicas cristiás, foron escritas hai máis de século e medio despois destes supostos acontecementos.

As referencias máis descritivas deste nobre chamado Pelagius, chegan a finais do século IX, onde son numerosas as orixes que se lle adxudican desde as tardías crónicas cristiás. Para a Crónica Albeldense, Pelágio era neto de Rodrigo, derradeiro rei visigótico de Toledo, para a Crónica Rotense foi escollido en concilium polos propios astures como obrigaba a lei electiva visigótica, e para outras fontes foi mesmo descendente do propios Leovigildo e Recaredo ou fillo do duque visigodo, Fáfila. En calquera caso, o único que se pode afirmar é que a figura de Pelágio, convertida en mito, posibelmente se baseou nun dos moitos señores cristiáns da Galécia nese momento, tendo unha relevante importancia no chamado Reino dos Astures a comezos do século VIII, desde a súa modesta corte en Cangas de Onís, algo que non entra en desacordo co relato do musulmán Al-Maqqari que o describe como: "un infiel chamado Belai, natural de Asturias na Galécia". Este sería sucedido polo seu fillo chamado Fáfila, mais por curto espazo de tempo.

Orixe e consolidación do Regnum Christianorum

Coa morte de Fáfila, as crónicas afonsinas relatan a entrada dun señor territorial chamado Afonso, de orixe cântabra, que se tería casado coa irmá de Fáfila ampliando con isto os seus dominios. Así o pequeno reino/señorío iniciado por Paio medra pola vía matrimonial perdendo a súa condición estritamente astur, para ser unha entidade onde o carácter cristián, e sobre todo o mesmo cadro xeográfico, serían os puntos de unión entre estes señores cântabro-astures que irían engadindo e unificando con outros territorios o seu propio dominio. Pasamos así dun pequeno reino/señorío no oriente asturiano, a un territorio maior que será co tempo autoproclamado como Regnum Christianorum, ou reino dos Cristiáns, pois foi o factor relixioso, libre de vassalagem dereita a Córdoba, un importante pretexto para a integración dos distinto pobos de toda a Galécia.

As crónicas explican esta expansión territorial por medio "repovoações", suxerindo que Afonso I, repovoou: "Asturias, Primorias, Liébana, Trasmiera, Sopuerta, Carranza, Bardulia e a parte marítima da Galiza". Porén, a análise arqueolóxica e documental ten demostrado en datas recentes que todo o norte e noroeste peninsular foi habitado sempre polas mesmas xentes, logo, debemos entender tal afirmación non como unha repovoação de xentes sobre unha terra desabitada, senón como un ordenamento so un poder senhorial, é dicir so a esfera de influencia de Afonso I sobre uns territorios que vivían á marxe dunha autoridade estatal superior.

En 757 Afonso I é sucedido polo seu fillo Froila, tras este asasinar o seu irmán Vimara nas disputas por herdar o trono paterno. Este engadiu os dominios dos seus progenitores alén da cordilheira Cantábrica, tendo que facer# fronte a numerosas revoltas, pois non todos os nobres galegos aceptaron a súa autoridade, como mostra a redacción rotense da Crónica de Afonso III onde di:

"Aos pobos de Galiza, que contra el se revelaron, venceunos e someteu a toda a provincia a forte devastação."

Despois de once anos de goberno, Froila é asasinado por un sector da nobreza que se opuña. Porén non foi o seu fillo Afonso, o que máis tarde sería coñecido como Afonso II, o que o sucedeu, pois un nobre de nome Aurélio accedeu ao trono apoiado por un sector aristocrático afim política ou territorialmente a el, desprazando a Afonso II do goberno. A orixe de Aurélio, quen gobernaría de 768 a 774, é incerta como a maioría destes "princeps" ou señores con asignacións reais. As dúas redaccións da Crónica de Afonso III veñen coincidir practicamente no mesmo, tivo que facer# fronte a unha rebelión campesiña, concretamente a Crónica Rotense explica: "O seu tempo os homes de condición servil ergueram-se en rebelión contra os seus señores, mais, vencidos pola dilixencia do rei, foron reducidos á antiga servidume", poboación campesiña local que foi entrando en dependencia nos dominios agrarios da nobreza e da Igrexa, e oposta por tanto ao proceso de restauración da autoridade dos monarca, entendida esta en un sentido político-institucional.

Morto, Aurélio, un novo nobre de nome Silo (774-783), toma por esposa a Adosinda. O feito do lexítimo herdeiro Afonso continuar a non poder acceder ao trono, fai pensar a numerosos autores que Silo contou coa axuda da mesma facción nobiliária que apoiou a subida de Aurélio. Del, consta que era un, "alleo á terra", e polo feito de instalar en Pravia a súa corte, desprazándoa do oriente asturiano acta o occidente, e de posuír terras no oriente galego, parece que a súa orixe se situou nas terras occidentais de Asturias e orientais de Galiza. O Diploma do rei Silo, que asegura que o príncipe Silo tiña propiedades nas proximidades da cidade de Lugo, reforza a tese da súa orixe occidental. Tamén este soberano tivo que facer# fronte no seu reinado a unha revolta dos pobos galegos, continuación sen dúbida das habidas contra os reis Froila I e Aurélio. Así o cronista Sebastião conta: "Aos pobos de Galiza que se rebelaron contra el, venceunos en combate no Monte Cubeiro e someteunos ao seu imperio". Con seguranza a natureza desta rebelión sexa a mesma das anteriores: a oposición á integración forçosa nunha estrutura estatal superior.

Novamente á morte de Silo , accede outro señor territorial, Mauregato (783-788), que se rebela contra os oficiais de palacio, apoderándose do reino de Silo facendo que Afonso II se teña de exilar nas terras da súa nai, a vasca Munia. As crónicas afonsinas omitem ás veces o seu reinado, e a maioría fano tirano e usurpador. Con todo, o seu reinado foi contemporáneo da fabricación dun himno apostólico a Santiago, e da importante querela adopcionista. Finalmente, sobe ao trono Vermudo I, apelidado "o Diácono", entre 788 e 791 tras suceder a Mauregato. Algúns autores apuntan á Galiza propiamente dita, como posíbel berce da súa nai, o que sumaría apoios no occidente do reino, e de feito, o acceso ao poder sen ningún tipo de dificultade fai supor que contou co apoio da mesma nobreza que apoiou a Mauregato no cume do poder. As crónicas afonsinas explican a súa vinculação familiar con Aurélio, facéndoo irmán deste, e finalmente remontando a súa orixe ao dux visigodo Pedro, tampouco faltan documentos medievais que aseguran que casou cunha aristocrata galega de nome, Ursinda, neta do conde Sisebuto de Coímbra e filla do rei visigodo Vitiza, pois existía a necesidade ideolóxica de facer entroncar a estes señores territoriais co pasado visigodo para dotalos de poder lexítimo, unha constante neogótica. O que con certeza si sabemos, é que en 791 parou de gobernar, sendo sucedido por Afonso II, quen si presentaba auténticos atributos reais e cuxo goberno sería de especial importancia para a Galiza.

Afonso II e tumba apostólica

Tras un período de conflitividade entre os distintos princeps astur-galaicos, co reinado de Afonso II acontece unha importante mudanza política, pasa dunha anexação pola forza á integración pacífica dos populos Gallecie ("pobos da Galiza") no seo da Coroa. Sen dúbida o reinado de Afonso II supuxo un importante adianto no proceso de consolidación da institución Monárquica, o cal fixo pensar de máis dun que debeu ser beneficioso para o conxunto os intereses propiamente galegos, de feito este monarca pasou a súa infancia sendo educado en Samos, talvez na familia dun poderoso magnate galego, que adoptou acontecer con moitos dos reis sucesores. O certo é que parece haber unha coincidencia de intereses políticos cos galegos, tales como dous acontecementos históricos de gran relevancia na súa época, como son as relacións de toda a Galiza co reino franco e a crise relixiosa provocada pola querela adopcionista, iniciada presuntamente na época de Mauregato e que se prolongou nos reinados de Vermudo I e o propio Afonso II. Dous feitos históricos de fundamental transcendência dos que falan os anais carolingianos e que silenciaron interessadamente os cronistas de Afonso III (866-910).

Deste xeito, mentres as Crónicas do ciclo afonsino agochan os contactos políticos estabelecidos entre os monarca galaicos e os carolíngios, as fontes francas confirman a asistencia de bispos da Galiza ao sínodo de Ratisbona en 782, e tamén ao concilio de Fráncfort, onde asisten bispos de Italiae, Galliae, Gothiae, Aquitaniae, Galleciae ^[19] en 794 o de maior relevancia de todos os celebrados os tempos de Carlomagno, pois nel tratouse o tema do adopcionismo, que afectaba a unidade relixiosa de Occidente. Ao mesmo tempo, os anais francos dan noticia do envío de embaixadas por parte de Afonso II o Casto, que é coñecido tanto nos Annales Regni Francorum ben como na Vita Karoli Magni como Hadefonsi regis Galleciae et Asturiae^[20] ou sexa, rei da Galiza e das Asturias ou mesmo como Galletiarum principis[15] (príncipe das Galizas) segundo a Vita Hludovici e rex Gallaeciae[16] segundo a cronica medieval de Hermann de Reichenau, escrito o século XI. En todo o caso, as relacións entre Carlomagno e este monarca deberon ser moi estreitas, pois o cronista Eginardo na Vita Karolis afirma que cando Afonso II enviaba mensaxeiros ou cartas ao rei dos francos, quería ser chamado propriu sunn, é dicir, o seu vasalo.

Con todo, o feito máis salientábel é no seu reinado producirse o descubrimento ou "invención" da tumba dun dos doce apóstolos de Jesus Cristo, Santiago o Maior. Tal acontecemento sucedeu no lugar chamado Compostela, e da man do bispo Teodomiro da diocese de Iría, de feito a carga política-relixiosa que este feito histórico tería nun momento no que a monarquía estaba a necesitar de símbolos integradores.

Na Idade Media "o culto a un santo ben podía axudar a moldear un reino", e así Afonso II decide construír unha igrexa, que se ben non foi unha obra de grande envergadura, supuña a primeira pedra do que máis tarde sería a alfaia do românico europeo.

A pesar do casual deste descubrimento, a maioría dos historiadores contemporáneos ven neste traxe unha "invención" con claros fins políticos, ben como relixiosos, principalmente motivados pola crise relixiosa do adopcionismo que implicaría a creación dunha igrexa na Galécia independente da moçárabe con sé en Toledo, da que estaba ligada desde a fin do poder suevo en Braga. Os partidarios desta postura opinan que a invasión musulmá foi o factor de base que explica o descubrimento da tumba do apóstolo Santiago en Galiza , e non en Hispania; porque foi a antiga provincia romana de Galécia a única que ficou á marxe da marea musulmá que alagou a Península Ibérica en 711. De feito, este descubrimento ou "invención" do ataúde tivo lugar no reinado de Afonso II (791-842), mais foi no período inmediatamente predecesor que se puxeron as bases ideolóxicas do que ía ser, de inmediato, o achado "casual" do edículo compostelano polo bispo Teodomiro de Iría, entre 818 e 847. Tanto Mauregato canto Vermudo I son contemporáneos da querela adopcionista, dos "Comentarios á Apocalipse", atribuídos a Beato de Liébana, e da fabricación do primeiro Himno litúrgico específico en honra de Santiago, que se asocia co rei Mauregato a través dun acróstico.

Período e liñaxe ramirense

O fundador da dinastia dos Ramírez, Ramiro I (842-850), pasou á historia como un monarca enérxico: os cronistas o titularon Virga Iustitiae (verga da xustiza), dado que derrotou con brevidade a aqueles que se rebelaron^[21]. Con todo, paradoxalmente el propio accedeu ao trono encabezando unha revolta contra o herdeiro lexítimo, o nobre de palacio chamado Nepociano, cunhado de Afonso II o Casto, que contaba co apoio da nobreza oriental da Galécia, tal cal informan a crónica albeldense e rotense^[22].

Ramiro I, que se encontraba na procura de esposa na Bardúlia, tivo que regresar ao extremo occidental da Gallaecia, concretamente ás aforas de Lugo , para se encontrar cos aristocratas galegos, que o apoiaban para acceder ao trono e depor Nepociano. Unha vez reunido un importante continxente militar de galegos, dirixiuse de Lugo para Asturias.

Cando o príncipe Ramiro ficou a saber o que pasaba, refuxiouse nas partes da Galiza e na cidade de Lugo reuniu un exército. Máis, tras un breve espazo de tempo, partiu contra os astures[23]

De camiño a Oviedo , ocorreu a primeira confrontación entre el e Nepociano, concretamente no lugar de Curniana na ponte sobre o río Narcea, onde o exército galego derrota os astures e vascos, coa fuga de Nepociano do campo de batalla, como conta a Crónica Ovetense, Cui Nepotianus occurrit ad pontem fluuii Narcea adgregata manu asturiensium et uasconum^[24]. Sería en 842 cando finalmente xa en Oviedo, conseguiu impor o seu goberno sobre a rexión das Asturias.

A confrontación entre Ramiro e Nepociano supuxo unha guerra civil, apoiada nos particularismos territoriais. Ramiro I, contou co apoio militar de dous importantes condes galegos: Sonna e Cipião, en que pese a isto non houben intención algunha de crear un trono na parte occidental, na Galiza propiamente dita, senón de arrebatar o trono xa asentado en Oviedo. Mostra disto pareza ser a ereção dun paço en Naranco , a escasos quilómetros da corte ovetense, que segundo un recente estudo da Universidade de Oviedo, posibelmente serviu como corte alternativa destinado á recepción e actos xudiciarios onde Ramiro e os seus partidarios teríanse asentado antes de acometer a captura de Nepociano.

Ramiro I conseguirá consolidarse no trono sendo a cabeza indiscutível dunha dinastia, que se sucederá por liña masculina até ben entrado o século XI. A maioría dos historiadores coinciden en sinalar a importancia para a Galiza do demandante da súa aristocracia ser o vencedor, así Ramón Menéndez Pidal opinou que "con Ramiro I foi Galiza que prevaleceu no seo da monarquía"^[25], conclusión parecida á que chegou Vicente Risco cando apuntaba, na súa Historia de Galicia, que "a partir de Ramiro I iniciouse un predomínio da Galiza no seo do reino occidental"^[26]. Alén diso, con este monarca iniciar unha expansión territorial que terminaría ao final do século IX coa integración das cidades e terras da conca do Douro. A partir do reino de Ramiro I, comezou unha sucesión patrilineal, de pais a fillos.

Así pois, o seu fillo herdeiro, Ordonho accedeu ao trono en 850 , mortuus est Ranimirus filius Veremudi rex Gallecie et filius eius Ordonius successit in^{regno [27]} (morto Ramiro, fillo de Vermudo rei da Galiza, sucedeuno o seu fillo Ordonho no reino), tal cal conta o castelán Rodrigo Ximénez de Rada o século XII. En que pese á brevidade do seu reinado de dezaseis anos, conseguiu espallar o reino até León, Astorga, Tui e Amaia Patrícia segundo as crónicas de Afonso III^[28]. Durante o seu reinado, a Galiza viuse atacada por unha vaga de incursións normandas que serían derrotadas polo conde Pedro^[29]. Con Ordonho I iníciase o gran proceso de expansión territorial da segunda metade do século IX, que levaría a incorporación para o Christianorum Regnum da Galiza meridional, traballo que completaría o seu fillo Afonso III^[30], neto de Ramiro I.

O reinado de Afonso III e o neogoticismo

Co falecimento de Ordonho I en 866 iniciaba o seu reinado Afonso III. Foron dous os acontecementos políticos máis salientábeis durante o seu reinado; por un lado na segunda metade do século IX foi acadada a incorporación para os dominios do Regnum Christianorum, dos territorios situados entre Miño e Douro, e polo outro lado a elaboración dos artefactos ideolóxicos necesarios para consolidar a súa lexitimidade política e os alicerces do nascente estado.

Os esforzos de Afonso III por impor a súa lexitimidade política orientáronse a demostrar a existencia dunha liña hereditária precedente ininterrompida non só ao longo dos século VIII e IX, senón inclusive remontando até 711 para entroncar directamente cos reis anteriores, ou sexa, cos visigodos, dos cales así conseguía ser considerado sucesor natural por herdanza afastada. Para iso foi preciso crear unha secuencia (quere correcta ou non) de reis capaz de encher o baleiro histórico do século VIII, e ademais facelos partícipes deste mesmo convencemento dos antecedentes visigodos, ideoloxía que recibe o nome de neogoticismo.

Así, so o mandato de Afonso III son redactadas nos círculos próximos á Corte dúas crónicas: a Albeldense, redactada entre 881 e 883 (ben que as únicas copias conservadas sexan de finais do século X) e a coñecida como Crónica de Afonso III, desta existen dúas versións, a chamada Sebastianense e a Rotense.

Nesta última chégase a atribuír a Pelágio das Asturias a expresión Spes nostra (...) sit Spanie salus et Gotorum gentis exercitus reparatus (a nosa esperanza de salvar a España e restaurar o exército godo). Con este ciclo cronístico, Afonso III pretendeu destacar a continuidade relixiosa e cristiá do antigo estado visigodo e a nova monarquía nascente na Gallaecia, contra do poder estabelecido en Córdoba . Estas crónicas fan entroncar persoalmente Pelágio con antigos monarcas visigodos, unha estudada e interesada liña sucessória que de calquera xeito sería aínda de menor lexitimidade do que a de Abd al-Aziz ibn Musa, casado coa derradeira raíña visigoda, Egilona, e por tanto legitimo señor de Spania .

Os monarcas ovetenses e os seus predecesores, por tanto, foron considerados intencionalmente polas crónicas afonsinas como restauradores do reino visigodo grazas á rebelión iniciada nas Asturias, transmitindo o legado da monarquía toledana para Oviedo coa axuda da “providencia”.

Con todo, os indicios históricos (arqueolóxicos e documentades) demostran a súa falsidade, chegando a rotense a afirmar que ao mesmo tempo foron repovoadas a propia Asturias e zonas marítimas da Galiza, unha irracionalidade que visaba presentar un territorio despovoado e baleiro, totalmente afastado da realidade, e adxudicando a súa restauración a reis antecesores, que nunca exerceron tal traxe. O neogoticismo constituíu o ingrediente máis recoñecido das crónicas da época de Afonso III, introducindo un mito duradeiro o tempo, que sería, quere por ignorancia quere por interese, considerado como fonte fidedigna por numerosos autores españois desde o século XIX.

Traslado da corte para a cidade de León

E enviou o Rei Abderramão o seu Wazir Ahmed ben Sahid cos mandatarios da Galiza, para saudar no seu nome ao rei Ramiro, e foi o Wazir á Medina Leonis (León) capital da Galiza, e son cristiáns como os de Afranc de seita Melkita; axustáronse treguas por cinco anos, e foron moito ben gardadas.

— Fragmento de Manuscritos y Memorias arábigas, Capitulo LXXXII, José Antonio Conde, 1820.

A consolidación da monarquía galaica propiciou que ao redor de 910 os monarcas decidisen trasladar a corte de Oviedo a León . Sen dúbida foron decisivos os factores económicos na decisión, tratábase de impulsar os itinerários da circulación humana e comercial que ligaban con Francia e coa España musulmá, aproximándose economicamente a esta última de xeito importante. A cidade de León, situada na Galiza desde o Imperio Romano supuña un importante enclave, confluindo no eixe Astorga-León dúas importantes rutas; por unha faixa a vía que unía a antiga capital sueva, Braga coa cidade gala de Bordéus , e por outra a ruta da prata, que chegaba a Galiza desde Spania, pasando polas cidades de Sevilla e Mérida. O traxe de León carecer de bispo e señores feudais —non así na veciña Astorga- ben como acontecera con Oviedo , facía daquel antigo asentamento militar romano unha encruzilhada idônea para asentar a nova corte.

Como consecuencia do traslado do trono, os reis de toda Galiza pararon de empregar o título de ovetense para se titularen legionense, é dicir "de Legio", aludindo á cidade de Legio (actual León), na que recaia a nova sede régia. León, unha cidade estratexicamente útil situada na Galécia da alta Idade Media como destacaban os propios cristiáns in civitate que vocitatur Legio, territorio Galleecie^[31] (na cidade que chaman León, territorio da Galiza) ou in Legione de Galletia^[32] e musulmáns, tornábase en principios do século X na nova capital da Galiza.

Contenda civil do século X

O derrocamento do goberno de Afonso III polos seus fillos en 910 , sería o prelúdio dun longo período de inestabilidade política, na que distintas faccións da familia real loitaron entre si por obter o goberno da capital, León, e en xeral de toda a Galiza, apoiados por distintos grupos aristocráticos territoriais que tentaban impor o seu peso político na capital e no conxunto do reino. Despois do derrocamento de Afonso III polo seu fillo maior, Garcia, este se impuxo en León, como rei de toda a Galiza, polo seu lado a aristocracia propiamente galega apoiará a Ordonho, fillo segundo de Afonso III e casado con Elvira, e finalmente o terceiro fillo, Froila gobernará as terras asturianas, ou sexa, as terras entre a cordilheira Cantábrica e a costa.

A relación entre os irmáns son estritamente feudais, Garcia goberna toda Galiza desde León, seu irmán maior Ordonho, réndelle vassalagem desde a súa jurisdição occidental, e Froila a este último, e consecuentemente a Garcia en última instancia. Moitos autores entenden tal exercicio como a creación dun novo reino o de León (por ter a capital nesta cidade), mentres outros apoian a idea dunha suposta creación de tres reinos (Galiza, León e Asturias); porén, o reino nunca parou de ser o mesmo e so a mesma familia real nin perdeu a súa concepción unitaria, como se manifesta fronte da morte de Garcia (914) herdando o trono seus irmáns sucesivamente e con total normalidade, práctica semellante a acontecida pola monarquía francesa dos capetos, onde con moitos ducados foi mantida a idea da unidade do reino.

As tensións internas comezaron ao redor de 924 , coa sucesión de Ordonho II, producindo grandes rivalidades entre os fillos deste, e seu irmán Froila II. Sería a liñaxe de Ordonho II a que se impoña a Afonso, fillo de Froila, con apoio da aristocracia galega propiamente, sendo repartidos de novo os poderes entre os fillos de Ordonho II. Sería de novo o irmán-mor -Sancho -coroado rei en León, por tanto rei de toda Galiza, mentres os seus irmáns menores, Afonso e Ramiro exerceron como señores feudais en distintos territorios. En 926 , Afonso IV destronou Sancho con apoio navarro e fíxose co goberno de León; á súa vez o seu irmán menor, Ramiro, axudado polos nobres galego-portugueses expúlsao en 931 , reinstaurando a estabilidade monárquica en toda Galiza até 951

Árbitro nesa inestabilidade foi San Rosendo que mediou entre Ordonho IV e Sancho I, ambos coroados en Santiago de Compostela. Resultado dunha desas rebelións foi a coroação na Galiza de Vermudo II (982). Este derrotaría a Ramiro III de León e unificaría novamente os dous territorios.

Coa expansión navarra de Sancho III, os territorios da Coroa de León ficaron reducidos practicamente ao Reino da Galiza, até que o seu fillo Fernando, o futuro rei de Castela, derrotou o rei galaico-leonês Vermudo III. Tras dominar o territorio galego, e procurando a lexitimidade no matrimônio coa irmá deste, Sancha, viviuse unha primeira experiencia de unidade da Galiza e León con Castela. Con todo, e seguindo a política dos monarcas da época, Fernando I deixa en testamento a repartición dos seus reinos entre os seus fillos.

Crise monárquica. Hostilidades con Al-Andalus

Vitorioso grazas á axuda dos nobres galegos, León abría as portas a Vermudo II en 984 , desde onde entón gobernaría toda Galiza, Regnante Veremudo rex in Galezia (reinante o rei Vermudo na Galiza)^[33]. O novo rei apresurouse a ser recoñecido como tal por Almançor recibindo axuda militar do musulmán^[34] para facer fronte aos nobres insurretos, que coa súa axuda conseguiu sufocar. Con todo, a extensa estada das forzas musulmás no sur do reino levou a Vermudo II a expulsalas polas considerar forzas de ocupación, rompendo de traxe a alianza con Almançor . A ruptura desta alianza salientou a incapacidade do rei de afrontar satisfactoriamente a guerra contra o xeneral musulmán, ao perder en 987 importantes cidades do sur da Galiza, como Coímbra e Viseu ademais de sufrir o asalto e saqueo doutras cidades como Astorga, Compostela e a mesma León, véndose forzado Vermudo a aceptar a presenza de gobernantes musulmáns en Toro ^[35]. As campañas levadas a cabo por Almançor entre 987 e 996, cesarían cunha alianza régia que ratificou a paz pola vía matrimonial ao se casar o propio Almançor cunha filla de Vermudo ao asinar a paz en 996 ^[36], e o rei Abdalá de Toledo, cunha irmá de Afonso V.^[37].

O reinado de Vermudo II viría supor a confirmación dun achegamento aos intereses galegos, materializando-se na creación do único herdeiro, o futuro Afonso V, sendo a súa educación confiada ao poderoso duque galego, Mendo González^[38], o cal significaba depositar o poder en man deste sector da nobreza, neutralizando así a longa hostilidade padecida polos reis en nome dos condes de Castela, mais en absoluto terminou con ela.^[39]. O reinado de Afonso V, Rex Gallitianus^[40] ("rei da Galiza") supuxo a consolidación institucional que a monarquía galega perdera ao longo do século X, onde varios nobres se proclamaron reis co apoio dos nobres, quere en Compostela quere na cidade de León . No seu curto reinado, emprendeu a restauración de cidades como León, e a reconquista das cidades de Coímbra e Viseu, que tempo antes conquistara Almançor. Sería no asedio desta última en 1028 que unha frecha acabaría coa súa vida, herdando o trono Vermudo III

Conflitividade entre os reinos da Galiza e Navarra

O casamento do rei de Navarra , Sancho Garcês III coa condessa castelá, Munia Sánchez propiciou en principios do século XI, unha importante conflitividade entre o monarca galego Vermudo III e o navarro, pois ben que Castela e os seus condes lles servían vassalagem aos monarcas galegos de León , o matrimônio de Sancho con Múnia semelhava legitimá-lo para exercer demandas de soberanía, ou cando menos para intervir de traxe nese territorio oriental sito entre os ríos Araduei e Pisuerga, en Castela, xa nos confins da Galiza do século XI.

O traxe de Sancho Garcês ser tan ligado a Castela propiciou que na documentación figure cun dominio régio sobre Castela, sen por iso cuestionar a superioridade de Vermudo, aludindo a el como imperator dommus Veremudus in Galleécia", ou sexa, "emperador Don Vermudo na Galiza"^[41]. No entanto, todo isto supuña unha situación indiscutibelmente ambígua e propensa ao litígio. As complicadas relacións entre ambos os reinos parecían chegar a unha efémera tregua co casamento da irmá de Vermudo, Sancha co conde García Sánchez de Castela, cunhado de Sancho Garcês, casamento que se viría celebrar en 1029 , máis días antes das núpcias o castelán foi asasinado en León pola casa de Vela, oponentes a calquera enlace que significara o achegamento entre a monarquía galega e os condes casteláns.

Á morte de Garcia Sánchez, a súa irmá Múnia asumiu o total control do condado de Castela, e propíciou que Sancho Garcês iniciase entón a directa intervención en Castela, asumindo o título sobre esa zona. Así en 1034 , o navarro chegou a se presentar na cidade de León como rei, obrigando a Vermudo a se retirar aos territorios da actual Galiza, onde contaba con sólidos apoios, mais retornou ao ano continuante mantendo a dignidade régia sobre a capital galaica. En 1032 , Vermudo, nun derradeiro esforzo diplomático, casa a súa irmá Sancha filiam Adefonsi Galliciensis regis^[42] (filla de Afonso, rei da Galiza) con Fernando Sánchez, segundo fillo de Sancho Garcês, e futuro Fernando I.

Séculos centrais

Coa morte de Vermudo III, o trono da Galiza recai na irmá Sancha que por dereito sucessório herdaba todo o reino, conseguindo o seu marido navarro, Fernando, ser coroado como rei consorte da Galiza, gobernando da cidade de León . Conseguirían ambos os dous manter o territorio herdado e mesmo amplialo, recuperando algunhas cidades perdidas como a importante Coímbra, que volvía a render vassalagem aos reis galegos, a pesar de ser o seu governador musulmán.

A morte do rei Fernando I en 1065 , representou un novo conflito interno no cal, sen un herdeiro único, os tres irmáns maiores pasaron a gobernar os territorios nos que conseguiron estabelecer relacións, ben que parte da historiografia considera tal traxe como unha repartição xa predisposta por Fernando I antes da súa morte, a titulação de Sancha como raíña aínda, e a ausencia de calquera documento de repartição feito por Fernando I ou Sancha, leva a pensar que non existiu tal repartição. Anos máis tarde, cada un dos tres fillos aparece gobernando distintos territorios na calidade de reis, así o maior, Sancho domina as terras orientais, Castela grosso modo, Afonso a capital, León e as súas terras próximas ben como Asturias, e o terceiro Garcia herda as terras galegas de Coímbra ao cabo Ortegal. Isto tería por consecuencia a fragmentación do reino da Galiza, ben que o termo "Galiza" continuaría sendo empregada para estas terras.

Garcia restaurou as sedes de Tui e Braga e venceu varios conatos de anexação, mais finalmente foi deposto polos seus irmáns Sancho II de Castela e Afonso VI de León en 1071 ^[43], e recluído como prisioneiro nun castelo até a súa morte. Os irmáns de Garcia asinarían xa en 1071 co título de reis da Galiza na documentación galega do momento. Garcia falecería en marzo de 1090 encarcerado nun castelo leonês, séndolle sempre recoñecida a dignidade real. A Galiza pasou a ser gobernada por Raimundo de Borgonha, casado coa filla de Afonso VI de León, dona Urraca -totius Galleecia imperatrix- (gobernante de toda Galiza).

A nova situación non se alcanzou sen resistencias. Ben que que as novas son confusas, algúns sosteñen que o conde Rodrigo Ovéquiz encabezou unha rebelión que tardou varios anos en ser sufocada. Igualmente, o bispo de Santiago Diego Páez foi deposto no Concílio de Husillos (1088); entre os motivos de tal deposição tense citado un suposta tentativa de concertar un acordo con Guilherme o Conquistador. Tras a morte de Don Garcia na prisión, en 1096 Afonso VI partillou o territorio en dous condados, un correspondente ás terras galegas e o outro ás portuguesas que doou a Henrique de Borgonha, pai do primeiro rei de Portugal Afonso Henriques. A morte de Sancho non implicou o fin das disputas. Seu fillo maior, Garcia Sánchez III herdaba o trono de Pamplona , e seguía a empregar o título sobre Castela; pola súa parte, o seu irmán menor Fernando, casado con Sancha, herdou o condado de Castela ben como a formal vassalagem feudal a León , e ao seu cunhado, Vermudo III. Con todo, a lexitimidade de ambos os reinos sobre Castela parecía estar aberta tanto a Pamplona canto a León , e así en 1037 os dous irmáns navarros, Garcia e Fernando Sánchez, presentan batalla a Vermudo III, onde faleceu presuntamente liderando a primeira fileira da carga de cavalaria.

O nacemento do reino de Portugal

En 1091 a princesa Urraca, filla do rei Afonso VI casaba con Raimundo de Borgonha un importante nobre borgonhês, fillo de Guilherme I de Borgonha e que asistira como cruzado para loitar contra os almorávidas. As vitorias militares do borgonhês, e a altura das súas relacións familiares na Europa propiciaron a conveniencia do enlace matrimonial, ao que Afonso VI outorgou un importante dote, o goberno das terras galegas, desde o cabo Ortegal até Coímbra, co título de condes tanto a Raimundo como a Urraca. Dous anos máis tarde, en 1093 , outro cruzado francés Henrique de Borgonha, neto do duque Roberto I, tomaba a man da filla menor de Afonso VI, Teresa de León recibindo o goberno do condado de Portucale e Coímbra, fundado o de Portucale en 868 polo nobre galego Vímara Peres e que comprendía as terras situadas entre o Miño e Douro. Arrumava-se deste xeito, unha complexa rede de relacións feudais, por un lado o rei Afonso VI, que gobernaba toda a Galiza e Toledo, recibía vassalagem feudal de Raimundo e Urraca que gobernaban as terras galegas desde Ortegal até Coímbra, estes a a súa vez recibíana de Teresa e Henrique de Borgonha.

As constantes derrotas sufridas ante os almorávidas e o crecente descontente do rei coa política administrativa do seu genro -Raimundo-, serán as razóns que leven a Afonso VI a retirar os dereitos feudais que este e Urraca tiñan sobre Portugal, equiparando o dominio destes ao de Henrique e Teresa. Así pois, aínda que o Condado Portucalense seguise a formar parte da Galiza, na práctica paraba de render vassalagem a Raimundo de Borgonha e Urraca, para prestar vassalagem directamente ao rei de toda Galiza, Afonso VI, provocando certo descontente entre a nobreza galega a norte do río Miño.

Á morte de Henrique en 1112 , sucédelle a viúva deste, D. Teresa no goberno dos dous condados durante a menoridade do seu fillo Afonso Henriques. Formábanse dúas tendencias, a de achegamento á politica común galega, co novo rei, Afonso Raimundes, ou o mantemento dun forte poder condal con aspiracións á proclamação real do herdeiro condal. O ascenso de Compostela a condición de metropolitana en detrimento da histórica Braga e a tendencia de achegamento de Teresa á política a norte do Miño materializado no casamento con Fernán Pérez de Traba precipitan os acontecementos no condado de Portugal. O arcebispo de Braga -arrebatado das relíquias de San Frutuoso polo mesmo Gelmírez en 1102- e os grandes aristocratas portugueses -interesados nun maior poder territorial- foron os principais valedores das pretensións reais de Afonso Henriques. Ante tal situación, o rei galego Afonso VII viaxa para Portugal sitiándoo en Guimarães , até conseguir a súa promesa de fidelidade, que finalmente lle comunica Egas Muñiz.

Meses máis tarde en 1128 e fronte do descumprimento de Afonso Henriques, as tropas de Teresa e Fernán Pérez de Traba entran en Portugal, librándose a batalla de San Mamede, onde as tropas portucalenses saen vitoriosas. A morte de Teresa, e a batalla de Ourique consolidan finalmente o condado como reino en 1139 .

Nacía así un reino que, formando parte do territorio da Gallaecia desde o Imperio Romano, e abrigando mesmo a capital do reino (Braga) durante moito tempo, adquiría a partir de entón a súa propia personalidade precisamente na medida en que se diferenciaba da monarquía galego-leonesa, cuxas cabezas reitoras radicaban en León e Compostela^[44].

A Era Compostelana

Os aragoneses entregan o castelo á raíña. Ouh!, canta e que excelente gloria militar proporcionou aos galegos aquel día en que o Batalhador aragonês se retirou ante eles!. Mais moi mais excelente e alegre foi cando a corajosa forza da Galiza protexeu a Castela e aos seus cabaleiros do ataque dos inimigo e obrigou a entregar o castelo do aragonês. Ouh vergoña!, os casteláns precisan forzas alleas e son protexidos pola audácia dos galegos!. Que será deses covardes cabaleiros cando se marche o exército da Galiza, o seu escudo e protección?.

— ' (Fragmento da Historia Compostellana, Libro I, Capítulo 90).

En 1111 a nobreza galega encabezada polo Conde de Traba e Diego Gelmírez coroan en Santiago de Compostela o fillo de Urraca e Raimundo, Afonso Raimúndez, como rei. As razoes eran o temor de que o novo matrimônio entre Urraca e Afonso de Aragão tivese descendência, algo que viría coutar os seus proxectos políticos e, así mesmo, os dereitos do futuro "Emperador", como lexítimo sucesor de Afonso VI (sendo o futuro Afonso VII de León e Castela no cômputo de Castela). Sostiña o novo rei a forza militar do bispo compostelano e a de o conde Pedro Froilaz de Traba, que fóra o seu protector e tutor durante toda a súa infancia. O sentido da coroação foi preservar o dereitos do fillo de Don Raimundo de Borgonha sobre o Reino da Galiza, nun momento en que Urraca, xa viúva, entregaba de traxe Castela e León ao seu novo home Afonso o Batalhador de Navarra e Aragão. Na realidade, a cerimonia compostelana tivo moito máis, nun primeiro momento, de simbólica que de efectiva e, de traxe, até a maioridade de Afonso VII, e a morte da súa nai, todo o conxunto norte-occidental viría vivir unha etapa de convulsión con frecuentes alianzas e contra-alianzas entre nai e fillo e aínda entre esta e o seu esposo aragonês, con Diego Gelmírez sempre presente nelas.

Neste clima de guerra e aproveitando que Calisto II, tío do rei da Galiza, chega ao Papado, Gelmírez consegue o arcebispado para Santiago de Compostela (1120). As pretensións do bispo eran que Compostela fose recoñecida como igrexa metropolitana da Galiza, contra os dereitos tradicionais de ostentava Braga desde os tempos de San Martinho de Dume. Calisto II non acepta e decide crear unha nova jurisdição, que supuña unha anomalia no poderio eclesiástico peninsular e que, alén diso, exercía o seu poder non sobre os territorios galegos en que estaba localizada xeograficamente, senón na antiga jurisdição de Mérida (Extremadura actual e terras a sur do río Douro).

Braga ficaba así rodeada pola jurisdição de Compostela e, perante este perigo, tórnase o centro do movemento independentista do Condado de Portugal. En 1128 o líder da nobreza galega Fernão Peres de Traba e Teresa de Portugal que despregaban un poder autónomo no espazo galaico-portugués son vencidos polo fillo da última, Afonso Henriques. Este sería o gérmen do futuro reino portugués separado da Galiza e León. Á súa morte, Afonso VII dividiu os seus reinos (1156), cedendo Galiza e León a Fernando II.

Fernando II fixo unha política de concesión de cartas-póvoas, que xa iniciara o seu pai e fonda entre outras, as vilas de Padrão, Ribadavia, Noia e Pontevedra tamén deu un pulo fundamental á catedral de Santiago de Compostela. Seu fillo Afonso IX mantivo a mesma política fundando ao longo da costa, Betanzos, A Coruña, Baiona, Ferrol e Neda. Estas vilas de realengo supoñen unha certa revolución na estrutura social da época porque, por un lado, inauguran a diversificación económica, resgando co goberno autónomo dos séculos anteriores e facilitando o desenvolvemento das actividades pesqueiras e pre-industriais orientadas á elaboración de materias primas, peixe salgado abrigo, que se comercializa a través dos portos, polo outro lado, serven para consolidar socialmente unha serie de "liñaxes" ou "casas" que teñen na súa orixe aos segundos da gran nobreza e á fidalguia local, que se reparten os cargos municipais e administrativos (prefectos, regedores, xuíces, meirinhos). Créase así unha protoburguesia no reino que mesmo chega a introducir nos mosteiros rurais os seus membros: priores de nome e fidalgos de vocación, máis preocupados polos intereses das súas casas que polos ideais monásticos. É unha política de fortalecimento do elemento urbano fronte á gran nobreza.

Tamén se produce, ao longo deste século, un rápido crecemento poboacional que, no medio rural, se traduce en máis brazos para traballaren a terra e, como consecuencia, ábrense novos espazos e colonizam-se e aram-se terras virgens so a dirección dos grandes mosteiros. Isto, unido á mellora dos aparellos de lavoura e ao perfeccionamento dos sistemas de cultivo, xera un aumento da produtividade que repercutiría no nivel de vida. A repartição desa maior produtividade entre os campesiños e os señores realízase mediante o establecemento dos foros. As transformacións económicas e sociais carrexan cambios profundos na mentalidade e iníciase, nas vilas, unha renovación relixiosa de man das ordes mendicantes, sobre todo dos franciscanos, que traen germes de reformas sociais.

Con estes monarcas o centro vital dos reinos é Compostela, onde reside a corte galega, e o seu esplendor ficou perpetuado polo Mestre Mateus no granito da Catedral e, sobre todo, no Pórtico da Gloria e Pratarias. Da prosperidade do reino dan fe tamén as innumerábeis construcións românicas que aínda existen na Galiza. A outro nivel menos visíbel, a cultura galega reflete-se en a creación literaria, que ficou plasmada na redacción da Historia Compostelana e do Códice Calixtino.

Afonso VIII, deu en herdanza os reinos da Galiza e León ás fillas que tivera con Teresa de Portugal: Dona Sancha e Dona Aldonça. Acaso estes dous reinados, o de Fernando II e Afonso IX —Afonso VIII na cronoloxía galego-leonesa— constitúen o momento central na posibilidade de constituír un espazo galego-leonês propio, nun momento en que a monarquía patrimonial deixaba pasaxe xa á de carácter territorial.

O fin da monarquía galego-leonesa

Até comezos o século XIII, os reinos peninsulares anexábanse mediante o casamento ou a herdanza so a persoa dun rei. Finado ou deposto o rei estes se partillaban entre os distintos herdeiros de modo que garantiron a súa independencia. No caso dos monarcas galegos o dereito de herdanza era indistinto para homes e para mulleres.

Afonso VIII casara dúas veces. Do seu primeiro matrimônio con Teresa de Portugal tivo dúas fillas, Sancha e Aldonça. O seu segundo casamento foi con Berenguela de Castela, da cal tivo catro fillos; Fernando, Afonso, Constança e Berenguela. Para manter a independencia dos reinos da Galiza e León, Afonso VIII no seu testamento aplicou o dereito galego de herdanza, que igualaba na sucesión homes e mulleres, deixando Aldonça como futura raíña da Galiza e Sancha como futura raíña de León. Con todo Fernando, primoxénito do seu segundo casamento xa era rei de Castela pola renuncia ao trono da súa nai, a castelá Berenguela, ambicionava espallar a súa autoridade régia non soamente en Castela, mais tamén na Galiza e León. Así pois, Aldonça e Sancha contaron co massivo apoio da nobreza e igrexa galega, salvo os bispos de Lugo e Mondonhedo.

Porén, o reino de León, máis vinculado a Castela xeograficamente e culturalmente, preferiu a unión política con esta. Berenguela, nai de Fernando de Castela, consegue o apoio de Sancho II de Portugal para impedir que Galiza e León se tornen novamente en reinos independentes, e ambos presionan a Teresa de Portugal, primeira muller de Afonso VII para forzar Aldonça e Sancha a renunciar ao seu dereito lexítimo de herdanza. Finalmente, as infantas renuncian e Fernando III consegue o trono da Galiza e León que, aínda de conservar o seu título de Reino, pasan a ser gobernadas desde Castela.

Galiza e a Coroa de Castela

A imposição de Fernando III como herdeiro sobre os reinos da Galiza e León, implicou o comezo dunha etapa de decadencia e unha negativa evolución dos intereses xerais do reino, sendo a nobreza condal galega e os concellos dos burgos galegos os grandes prexudicados. Apartados do alto nivel das decisións dunha Corte radicada en Castela , a Galiza pasaba de núcleo a periferia dunha coroa gobernada por casteláns^[39].

Con todo, a asociación política da coroa castelá (Castela-Toledo) e a leonesa (Galiza-León) seguía a ser na persoa do rei pois ambas as coroas mantiñan as súas peculiaridades institucionais, así na Galiza-León mantívose como código legal o Liber Iudicium —ao contrario do que aconteceu na Coroa de Castela—, mesmo cando os asuntos eran xulgados pola Corte estes eran despachados de acordo co código vixente en cada coroa^[45]. Co reinado de Fernando III (1230-1254) o centro de poder político do reino da Galiza trasládase a Castela, a corte real abandona Compostela e iníciase unha política de tendencia centralizadora. A Galiza continúa a ser monolingue e toda a súa documentación pública era redactada na lingua do reino, o galego, aínda que a partir de agora os documentos que chegasen da Corte virían xa redactados en castelán . A política centralizadora de Fernando III mantem-se durante o reinado do seu fillo Afonso X, que introduciu por primeira vez un representante xudiciario do Reino no goberno de Compostela, e pouco máis tarde entregará a sé compostelana a un arcebispo de Valladolid, comezando un proceso que terminará por trocar os bispos galegos por funcionarios públicos de Castela. Porén, a pesar deste traxe, o correcto é que ao longo de todo o período medieval, e até a chegada ao poder dos Reis Católicos, os nobres galegos seguiron a vivir nun estado de práctica semi-independencia respecto á coroa castelá.

Apoio de Fernando I de Portugal á causa galega

A morte de Pedro I en 1369 implicou o triunfo aristocrático en Castela^[46], onde foi coroado Henrique de Trastâmara, demandante senhorial; con todo, en que pese as pretensións deste, a maior parte dos nobres galegos non o recoñeceron como tal e co beneplácito dos municipios do reino demandaram como rei a Fernando I de Portugal en 1369 , asegurándolle os seus partidarios galegos que levamtariam voz por elle (...) e que lle daríam as villas e o reçeberíam por señor, fazémdolhe dellas menagem^[47]. Prodúcese por un curto espazo de tempo a culminação práctica da repetida tendencia de aproximación entre Galiza e Portugal propugnada por influentes grupos sociais galegos e activa desde había tempo.

Acompañado desde Portugal por importantes partidarios nobres da causa legitimista, significados representantes da nobreza galega, entre eles Fernando Pérez de Castro (conde de Trastâmara), o cabaleiro e señor de Salvaterra, Álvaro Pérez de Castro e Nuno Freire de Andrade (mestre da orde portuguesa de Cristo). Á súa entrada no reino da Galiza foi triunfal e aclamado nas cidades^[48].

As medidas de goberno de Fernando I pasaron pola restauración das prazas-fortes de Tui e Baiona entre outras, a liberación do tráfico comercial entre Galiza e Portugal ben como o abastecemento de cereal e viño por vía marítima ás poboacións galegas mermadas pola guerra^[49]. Realizou igualmente disposicións en materia monetaria para o que mandou facer moeda de seus sinais d´ouro e prata, asii (...) na Crunha e en Tuy, testemuñando as Cortes de Lisboa de 1371 a validez das moedas indistintamente no reino da Galiza como no de Portugal^[50].

Con todo, a presenza do monarca portugués no reino foi curta. Henrique de Trastâmara, asistido polos mercenarios das Compañías Brancas organizou unha contra-ofensiva que obrigaría a Fernando I a retornar a Portugal, facéndose deste xeito co goberno da Galiza até a chegada do Duque de Lancaster.

O duque de Lancaster, rei da Galiza

Só dous anos tras Fernando I de Portugal renunciar ás súas pretensións no Reino da Galiza, só un anos despois da ocupación de Tui por Diego Sarmento en nome do futuro rei Henrique de Trastâmara e manténdose aínda A Coruña fiel a Portugal , João Fernández de Andeiro culminaba as xestións con Inglaterra . Asinábase así a 10 de xullo de 1372 un tratado polo cal, Constança, filla do rei Pedro I, asasinado por Henrique de Trastâmara, reclamaba o seu dereito lexítimo como sucesora ante este último^[51].

Así foi que o marido de Constança, John of Gaunt, duque de Lancaster e fillo do rei Eduardo III de Inglaterra adopta os títulos reais da súa esposa (da Galiza, León, Castela, etc.) dispóndose a facelos efectivos. A primeira tentativa frustrou-se cando a súa expedición tivo de se desviar, no Poitou, para a cidade de Thouars , urgida pola Guerra dos Cen Anos na Francia. En 1386 , apoiado pola bula papal de Urbano IV que concedía o dereito á Coroa de Castela, desembarca na Pescadaria da Coruña, mais sen afrontar o asalto da cidade murada. Foron estabelecidas entón capitulações, segundo as cales a cidade abriríalle as portas se antes era recibido en Santiago. Así sucedeu, e a seguir conseguiu, sen só resistencia militar, dominar o reino. Acompañado pola súa esposa e fillas, asentou a súa Corte en Compostela. Dirixiu as súas operacións para Pontevedra, Vigo, Baiona, Betanzos, Ribadavia, Ourense e Ferrol. En Ourense as súas tropas asaltaron a cidade e fixeron retirar as tropas trastamaristas, mentres Ferrol era tomado polo rei de Portugal João I, aliado do duque de Lancaster. No caso de Ribadavia , a cidade foi resistida a este, e o propio Thomas Persey dirixiu un asedio de días sobre a vila, que acabou sendo tomada.

Tras estas accións militares, practicamente toda a Galiza ficaba en poder do duque, concretamente tras que el e o rei portugués se fixeron co dominio de Ferrol, así a crónica escrita por Jean Froissart déixao claro: avoient mis en leur obeissance tout le roiaulme de Gallice^[52].

Porén, a evolución dos acontecementos militares foi determinada por unha epidemia de peste que dizimou as tropas inglesas en chan galego. Isto forzou ao duque de Lancaster a negociar unha saída con Henrique de Trastâmara. Os termos da paz, asinada en 1388 estipulaban a renuncia ás pretensións régias de John of Gaunt e da súa esposa Constança en troco dunha crecida indemnización e do casamento entre o herdeiro castelán, Henrique III, e a filla do duque, Caterina de Lancaster. A retirada final dos ingleses fechaba as tentativas desenvolvidos polos concellos e a alta nobreza galega para alcanzar un espazo non compartido con Castela e orientar a Galiza para Portugal e o Atlântico, con todo non sería a derradeira vez que isto ocorrería.

As guerras irmandinhas

Ver artigo principal: gran revolta irmandinha

Durante as revoltas dos irmandinhos estes gobernaron o Reino da Galiza mediante Xuntas que decretaron o derrubamento dos castelos e fortificações, exerceron xustiza e recrutaron exércitos. O poder irmandinho durou dous anos até que a nobreza galega opositora recuperou o poder (1469), axudada pola coroa castelá. Os Reis Católicos propuxéronse disciplinar o reino e consolidar o seu dominio de xeito definitivo. Tras o descabeçamento da nobreza máis levantisca (Pardo de Cela decapitado a norte, Pedro Madruga asasinado a sur, e o conde de Lemos coutado a liches), o reino da Galiza ficou so comando dun Governador quen presidía a Real Audiencia do Reino, que era designado polos reis de Castela e Aragão de entre a nobreza foránea.

Resistencia dos nobres galegos aos Reis Católicos

Pero en lo que el arzobispo hizo mucho servicio al rey fue que contra voluntad de todo aquel reino, estando todos en resistencia, recibió la hermandad en Santiago; y en un día la hizo recibir y pregonar desde el Miño hasta la mar, que fue hacer al rey y a la reina señores daquel reino; y recibió sus gobernadores, habiendo pasado por el estado del conde de Lemos y por todos los otros sin haberlos recibido.

— Fragmento dos Annales de Aragón escrito por Jerónimo Zurita, Libro X)[53].

A nova concepción monárquica conducida polos Reis Católicos, o chamado “Estado Moderno”, foi auspiciada na Galiza polo episcopado (en primeiro lugar polo arcebispo Afonso Fonseca), ben como por algúns nobres foráneos, particularmente os Pimentel, condes de Benavente, directamente ligados á monarquía. Con todo esta nova concepción tivo por resultado o choque frontal con sen-lle os condes galegos. San salientábeis as rebeldías sustentadas, por orde cronológica, por Pedro Álvarez, conde de Soutomaior (Pedro Madruga), polo mariscal Pardo de Cela, e polos sucesivos condes de Lemos, Pero Álvarez Osorio e Rodrigo Henríquez de Castro.

Todos eles compartían o común denominador da forte oposición militar ao proxecto político dos Reis Católicos, proxecto que repercutía considerabelmente nestes nobres e por tanto, nos seus socios nobiliários e eclesiásticos no país. Este factor dotounos de suficiente unidade para seren considerados entón (tamén desde fóra) unha acción representativa do Reino da Galiza, como entidade autónoma e resistente fronte á absorção que supuña a imposição do autoritarismo monárquico, dada a carencia de protagonismo galego neste proxecto, hegemonizado pola oligarquia aristocrática castelá-andaluza e cunha participación moi restrinxida de elementos galegos do mesmo estamento. A resistencia exercida por estes nobres foi adoptada por moitos como un carácter inato do reino e das súas xentes, así o cronista aragonês Jerónimo Zurita describiu aquela situación do seguinte xeito:

En aquel tiempo se comenzó a domar aquella tierra de Galicia, porque no sólo los señores y caballeros della pero todas las xentes de aquella nación eran unos contra otros muy arriscados y guerreros [54]

A resistencia presentada por Pedro Álvarez de Soutomaior ofrece a maior claridade de motivos políticos e de obxectivos, e foi tamén a de maior envergadura e posibilidades de logro, por se integrar nun conflito de grandes proporcións. O pertinaz enfrontamento do conde contra o arcebispo de Santiago, Afonso de Fonseca II, xuntouse, por extensión á oposición frontal contra a monarquía de Isabel a Católica. Na guerra de sucesión que segue á morte de Henrique IV abraza por causa da súa filla, Joana (desposada con Afonso V de Portugal) e, por tanto, a opción portuguesa fronte á aragonesa de Isabel. No decurso da guerra sucessória mantida entre Joana e Isabel, os contendentes estiveron a punto de alcanzar un comprometimento que incluiría a incorporación do reino da Galiza á coroa portuguesa. A vitoria militar de Isabel e a subsequente paz de Alcaçobas de Castela con Portugal en 1479, seguidas do exilio do conde de Soutomaior a Portugal (onde foi recompensado co título de Conde de Camiña) e a súa suspeitosa morte pouco despois, significaron o fracaso das inclinacións portuguesistas e atlânticas da Galiza.

Anos despois, e no norte do reino, nun famoso 17 de decembro de 1483 era executado o mariscal Pero Pardo de Cela en Mondonhedo , cumpríndose sentenza polo Governador dos Reis Católicos na Galiza, Fernando de Acunha. Semellante final, colofão dunha longa e desproporcionada resistencia no cerco do seu castelo da Frouseira e a caída por traizón, revisaron un especial dramatismo ao caso, facéndoo tema idôneo para a literatura. Xa no mesmo momento do tráxico desenlace se compuxo un fermoso “Pranto da Frouseira”, mitificação inmediata da súa figura;

De mîn a triste Frouseyra, que por treyçon foy vendida, derribada na ribeyra, que xamais se veu vencida. Por treyçon tamben vindido Jesus noso redentor, e por aqueestes tredores, Mais Pardo meu señor.

— Pranto da Frouseira, século XV-XVI. Anónimo.

Dun xeito ou outro o capítulo de Pardo de Cela é incluído doadamente tras resistencia contra o Estado Moderno e explica a dureza e exemplaridade do castigo, que sería excesivo para unha simple rebeldía motivada por intereses estritamente particulares e sen maior transcendência política, e que despertaría temor en toda a nobreza galega. A mediados dos anos sesenta, cando a loita entre o monarca e os señores alcanzou a máxima tensión, o mariscal encontrábase no cargo de prefecto da vila de Viveiro , nomeado polo procurador do Concello para exercer como tal polo rei, no que se xuntan segundo viña sendo norma, o legitimismo monárquico e o movemento emancipador urbano. Pardo de Cela está por tanto situado no mesmo bando que xurdirían, á présa, os Irmandinhos.

Un ano despois, en 1465 , colaboraba na supressão do señorío de João de Viveiro sobre esa vila como membro do concello e en nome de Henrique IV. Unha vez vencidas as irmandades, o choque de Pardo de Cela con membros relevantes da igrexa mindoniense e, por fin, cos Reis Católicos, era continuación lóxica, xa a nivel particular, daqueles alinhamentos anteriores, pois a crecente hegemonia eclesiástica e o forte intervencionismo monárquico nos concellos, fenómenos ambos os propios do Estado moderno, erodiam as bases da súa posición social e política.

Finalmente entre 1483 e 1485 as respectivas rebelións de Pero Álvarez Osorio e de Rodrigo Henríquez de Castro, sucesivos condes de Lemos chegaban á seu fin. O primeiro finava de morte natural, deixando pendente a resolución da discrepancia; o segundo foi cercado e derrotado fronte do despregue militar persoalmente comandado polos reis de Castela e Aragão. Con esta última rebelión anulábase toda oposición da nobreza fronte á monarquía dos reis católicos no reino da Galiza. Ademais a derrota de Rodrigo Henríques implicou a remodelación do mapa da Galiza, deixando O Bierzo de formar parte do condado de Lemos e consecuentemente da Galiza.

Sufocada xa toda oposición no reino, en 1486 os Reis Católicos visitaban Galiza, sendo o símbolo do remate dunha época, o final da Idade Media na Galiza. A consecución final do pleno dominio régio na Galiza, o que o cronista Jerónimo Zurita chamaría “domar aquella tierra de Galicia”^[54].

O reino entrou noutra fase, pontuada pola extinción política dos sectores sociais capaces de conducir unha dinámica propia, tornado nun territorio periférico da monarquía hispánica na súa proxección imperial. Supeditado a institucións alleas, introducíronse organismos novos impostos desde fóra (audiencia, santa irmandade, governador, corregedores, inquisição, congregação monástica de Valladolid , etc.), nutridos maiormente con funcionarios públicos estranxeiros e contando co concurso dos sectores autóctones intermediarios e subalternos.

A perda e recuperación do voto do Reino da Galiza nas Cortes de Castela

A partir do reinado de João II de Castela o Reino da Galiza para de ser chamado ás Cortes e, ao redor de 1476 , Zamora foi a cidade encargue de falar no seu nome na asemblea da Coroa de Castela. Mais, desde 1518, as cidades e vilas galegas comezaron a se mobilizar para recuperar o seu voto lexítimo nas Cortes, contradicindo os dirixentes galegos a potestade de Zamora de falar no nome do Reino da Galiza.

A recuperación do voto nas Cortes foi un obxectivo compartido polas oligarquias urbanas e os magnates galegos. En 1520 o arcebispo de Santiago, Alonso de Fonseca, o conde de Andrade e o de Benavente reclamárono durante a celebración das Cortes de Santiago sen obter resultado. Con todo o comprometimento das elites galegas propiciou que a 4 de decembro de 1520, nobres e prelados do reino reunidos na Asemblea de Melide, dirixida polo arcebispo de Santiago Alonso III de Fonseca, insistiron na reclamación ao emperador no tema do voto, con todo Carlos I foi rexeitada a dotar a Galiza de voto nas Cortes unha vez máis^[55].

Un ano despois da negativa do emperador, as cidades galegas toman a iniciativa, e en 1557 unha Xunta do Reino oferta 20.000 ducados polo cal xa de por si era un voto lexítimo nas Cortes. A aspiración seguiu a ser recollida por sucesivas xuntas até que en 1599 a Audiencia accedeu ao desexo das sete capitais e convocounas para tratar en exclusiva o asunto. Dous comissionados foron encargues de facer en Madrid as xestións pertinentes máis as súas novas ofertas pecuniárias foron rexeitadas. Porén, de 1621 apareceron as circunstancias precisas para o logro da aspiración do reino galego. A Monarquía precisaba a cooperación política e financeira dos seus reinos para soster o esforzo bélico (fin da Tregua dos Doce Anos)^[56]. A oligarquia urbana e a nobreza galega foron quen de aproveitar a ocasión, e a pesar da resistencia de Zamora e o afã exclusivista das demais cidades con voto en Cortes, a Coroa sacrifica "la conveniencia política en aras de la necesidad militar", e en 1623 o reino da Galiza recupera o voto, despois de pagar 100.000 ducados para construír unha comisaría que defendese as súas propias costas. A influencia de Diego Sarmiento de Acuña, Conde de Gondomar, foi decisiva para recuperar o voto, e que Filipe IV fixera mercê de tal por de 13 de outubro de 1623 . A Xunta de 1621, por suxestión do marqués de Cerralbo, governador do Reino, ofreceu os 100.000 ducados e ao conceder o voto en 1623 os procuradores galegos, conde de Salvaterra e D. Antônio de Castro e Andrade, asistiron ás Cortes convocadas para a 18 de marzo dese ano. Ambos foron nomeados por Frei Antonio de Soutomaior e o conde de Gondomar, quen xogaron un relevante papel na obtención do voto. Desta maneira o reino recuperaba un dereito seu que durante 150 anos lle fora desposuído.

O Reino da Galiza na Idade Moderna

A representación do reino fronte da monarquía era exercida pola Xunta do Reino da Galiza composta por representantes das cidades de Santiago, Lugo, Betanzos, Coruña, Mondonhedo, Ourense e Tui. Esta institución non foi capaz de exercer un poder nitidamente autónoma salvo durante a invasión napoleônica. No transcurso da guerra da independencia española asumiu a soberanía interior e exterior, mentres o Rei da España Fernando non consolidou a súa posición.

Oficialmente, a Galiza, mantívose como reino até 1833 ano en que foi divido en catro provincias durante a regência de Maria Cristina, desaparecendo así dos mapas.

Os símbolos do reino

O león púrpura, emblema dos reis

O costume de pintar formas heráldicas nos escudos de guerra, forxouse na Europa nos campos de batalla, non antes das décadas centrais do século XII, debido a unha confluência de circunstancias de natureza moi diversa; unha delas foi a necesidade de diferenciar o aliado e o adversario na batalla, pois a difusión do casco con nasal, impedía tal, ocultando parcialmente o rostro dos combatentes, mais tamén debido ao o gran valor ornamental dos escudos decorados con cores vivas, nítidas e alternadas, no contexto do cal foi a sociedade cavaleiresca.

Os primeiros sinais heráldicos serían empregados polos reis, como un distintivo persoal co que se identificasen, ao pouco tempo comezarían a ser compartidos polos niveis sociais superiores pertencentes á dignidade real, e finalmente terminarían representando tamén ao territorio no que estes exercían a súa jurisdição, o reino. Un dos primeiros reis europeos en facer uso deste sinal heráldico foi o galego Afonso VII, o Emperador, quen en principios do século XII comeza timidamente a empregar o león púrpura segundo o seu simbolismo, o leo fortis ( o forte león que simbolizaba a potencia e primazia do monarca), desenvolvéndose co seu fillo Fernando II e reafirmándose por fin en termos propiamente heráldicos con Afonso VIII. Este novo símbolo que fóra adoptado polos seus herdeiros, monarcas da Galiza e León, non pasou porén a representar unicamente ao reino da Galiza, senón a ambos os reinos, pois era en ambos que os reis exercían o seu goberno,como se dunha unidade se tratase, sendo Compostela a cabeza cultural e relixiosa mentres a cidade de León era a política e militar. A unión persoal que os reinos de Castela-Toledo e Galiza-León comezaron a manter desde o século XIII non propiciou de ningunha forma que os reinos da Galiza e León parasen de compartir o símbolo dos seus propios reis, así tras a usurpação do castelán Fernando III, o leo fortis púrpura seguirá a ser o emblema que apareza no SEYELLO DA IRMANDADE DOS REINOS DE LEON E GALICIA, e formará desde entón parte do quartelado que os reis empreguen, xa desde Castela.

O Cáliz, emblema do reino

Paralelamente ao proceso de desenvolvemento e consolidación dos emblemas reais europeos, nacían en finais do século XIII as primeiras compilações dos mesmos, os armoriais, onde aparecían unha relación de reinos e das respectivas armas empregadas. No caso da Galiza, a antiguidade e proxección da cal durante séculos gozou o reino e os seus reis, implicou a que a súa representación heráldica fose ineludível en calquera armorial temperán (non así os máis recentes reinos de Castela e León); con todo, a inexistencia de armas exclusivas da Galiza nese momento orixinou un baleiro que os heraldistas salvaron asinándolle unhas armas parlantes, ou sexa, a identificación simbólica coa fonética.

Foi o armorial inglés coñecido como Segar´s Roll, realizado en 1282 , o primeiro que asinou ao rei ('roy de Galyce) e reino da Galiza un símbolo, o cáliz, debido á ecuación fonética Galyce (Galiza) e Calice (Cáliz) que se dá na lingua anglo-normanda. A partir de entón os distintos armoriais europeos comezaron a asinar o cáliz como emblema do reino, até que a mediados do século XV, este símbolo chegaría á Galiza, onde será á présa aceptada. Conseguintemente o antigo león púrpura perdía o carácter representativo da antiga monarquía galaico-leonesa en favor do seu máis coñecido carácter parlante, sendo adoptado en exclusiva polo reino de León a partir do mesmo século.

Os séculos posteriores definirían as armas heráldicas, cáliz dourado en campo azur a principio, e ao que paulatinamente se irían sumando cruces, o cáliz tornar nunha copa eucarística, cambiando a cor do fondo dependendo do contexto de uso e adicionando ou remanescente o lema Hoc, hic, mysterium firmiter profitemur.

Lingua e literatura

As linguas oficiais do reino

Ver artigo principal: Historia da lingua galega

Desde o século I d.C. ao XII o latim desempeñou en toda a antiga Gallaecia, e por tanto tamén no territorio estritamente galego ou occidental o papel máis correspondente ao que hoxe chamariamos "lingua oficial", pois esta era a lingua utilizada nos textos escritos, tanto de carácter documental como literario. Con todo como aconteceu noutras partes conquistadas tardiamente polo Imperio Romano, na Gallaecia antiga só as elites politico-relixiosas que dispuñan dun poder económico abundo puideron permitirse adoptar costumes e lingua romanas, mentres que a maioría poboacional galaica, eminentemente rural e afastada dos centros de poder, continuou a manter os seus costumes, relixión e lingua. Esta situación non debeu mudar significativamente até a chegada de pobos o século V.

Sen datos lingüísticos concretos para o reino estabelecido na Gallaecia no período comprendido entre o séculos V e VIII, todo fai supor aos autores que coexistiram varias linguas nese momento. Por un lado, o latim, con carácter oficial que mantería a súa condición de "lingua franca" até finais da Idade Media, e por outro lado o conxunto de linguas majoritariamente faladas pola poboación que presuntamente serían: o galaico antigo (lingua pre-romana), distintas dialetos xermánicos por xente de orixe sueva ou visigoda chegados o século V, e en menor proporción a lingua britona, falada unicamente no territorio correspondente á Diocese Britoniense^[58].

No entanto, sería o latim vulgar, falado polas elites galaicas romanizadas, que viría evolucionar nun proto-galego impóndose moi a modo ás demais linguas e afiançando a súa posición de lingua novela ou "romanço", seguramente falado polas clases altas do reino galego desde o século X como mostra o historiador castelán Prudéncio de Sandoval na súa obra Historia de los cinco reyes redactada en 1615 , onde lembra o doorido pranto romancesco de Afonso VI pola perda do seu fillo Sancho na batalla de Uclês en 1108 , asinando ao monarca o uso da lingua galega:^[59]

(...)Los que escaparon desta ruta fueron a llevar las tristes nuevas al Rey Don Alonso, que estaba en Toledo; fuele dolorosa y amarga, porque no tenia otro hijo, lloróle como un David a Absalon; y en la lengua que era usado dice con dolor, y lagrimas que quebraba el coraçon: Ay meu fillo, Ay meu fillo, alegría de mi coraçon, et lume dos meos ollos, solaz de miña vellez; Ay meu espello, en q me soya ver, et con quen tomaba moy gran pracer. Ay meu herdero mayor; Cavalheros hu me lo lejastes?; dadme meu fillo Condes!. Estas palabras dizen que dezia el Rey, y otras tales diría, que la causa del dolor era grande (...)

— Historia de los Reyes de Castilla y de Leon, Prudencio Sandoval.[60]

É na primeira metade do XIII que o latim comeza a ser desprazado na escrita e aparecen os primeiros documentos en lingua galega ou "romanço galego". O máis antigo do que temos noticia é o "Foro do Bo Burgo de Castro Caldelas" dato en Allariz o mes de abril de 1228, durante reinado de Afonso VIII, rei de León e Galiza^[61]. Foi na Chancelaría real deste mesmo rei, o derradeiro rei privativo da Galiza e León, que se produciu este privilexio rodado o que pon de relevancia o uso oficial da lingua galega, estendéndose o seu uso na segunda metade dese século e xeneralizándose o século XIV. Así, o galego foi a partir do século XIII a lingua normal e "oficial" entre os habitantes do reino da Galiza. Con todo, á morte de Afonso VIII, os reinos da Galiza e León, son finalmente gobernados polo rei de Castela, Fernando III, quen xa en 1250 se dirixe aos compostelanos en castelán. Afonso X, apelidado "o Sabio", poeta prolífico en galego, que reina de 1252 a 1284, consagra definitivamente o uso do castelán como lingua oficial da súa corte, utilizando en exclusiva esta lingua na súa relación coas cidades e vilas do reino da Galiza.

Os reis sucesivos consolidan o castelán como lingua para todos os usos dos seus reinos, inclusive para as relacións coa Igrexa, o que provoca que aínda sendo practicamente unilingües en galego os documentos originários do reino da Galiza, comecen a chegar aos poucos documentos en castelán emanados directamente da Chancelaría Real en Castela, aínda que a súa presenza fose mínima en relación ao galego até séculos despois. Tamén se constata que a Igrexa comeza a facer uso público do galego no reino da Galiza a inicios do XIV, xeneralizándoo durante a segunda metade do mesmo tanto en asuntos internos como na relación con outras institucións ou con particulares; a pesar da forte presenza do latim na vida da Igrexa, rexístrase o uso do galego en numerosas actas dos Sínodos das dioceses de Mondonhedo, Ourense ou Santiago durante os séculos XIV e XV, regulándose tamén en galego as cuestións e actos de culto. Con todo, como consecuencia da derrota de Pedro I, apoiado pola nobreza galega, fronte ao seu irmán Henrique II de Trastâmara, entra o século XIV no reino da Galiza unha aristocracia castelá acompañada pola súa correspondente corte, traíndo tamén consigo o castelán, que até entón era só empregado nos documentos enviados desde a corte de Castela a partir do reinado de Fernando III.

Este núcleo nobiliário foráneo a Galiza, que se instala co seu séquito no obxectivo de retaliar a nobreza galega contraria a Henrique II, substitúe nomeadamente nos cargos importantes a persoas galegas por outras de fóra. Isto constituíu o primeiro foco diglôsico no reino da Galiza, pois os escribas redactaban na lingua galega se eran originários do reino, e en lingua castelá se eran estranxeiros neste^[62]. Ben que que estes últimos serían minoría na Galiza até o século XV pois alén da utilización do galego en todo tipo de documentación privada, este tamén foi empregado polos organismos civís libremente formado polos cidadáns, nomeadamente concellos e guildas, ben como pola Igrexa nas catedrais, conventos, mosteiros, etc.

Deste xeito o galego funcionou do século XIII até final do XV como lingua "oficial" entre os propios galegos, independentemente de que existise desde o século XIV unha ínfima minoría de xente estranxeira, aínda que possuidora do poder, que empregase o castelán.

A penetração decisiva do castelán no reino da Galiza verase incrementada coa vitoria, ao final do século XV, de Isabel a Católica na loita polo trono da Coroa de Castela que mantivo con Joana, esta última apoiada majoritariamente pola nobreza galega que a defendía como lexítima herdeira. So o reinado dos Reis Católicos consúmase a imposição definitiva da escrita en castelán no reino da Galiza e a partir de 1480 os escrevãos públicos galegos ham de ser examinados polo "Real Consejo" en Toledo, mudando os seus formulários galegos polos casteláns, factor determinante para a desaparición do galego da escrita e que tacitamente veñen implicar a supressão do carácter oficial de que até entón na práctica gozaba o galego^[63]. É a carencia dunha forte burguesia autóctone e independente o factor determinante que explica o desprestígio e a perda de funcións da lingua galega, en favor do establecemento do castelán como lingua oficial no reino. Este período é coñecido como os Séculos Escuros. O castelán pois, será a lingua que desde o século XVI até a desaparición formal do reino en 1833 que se empregado nos documentos e actos con caractere oficial, e o galego a lingua que de traxe se empregado polos seus habitantes.

O reino da Galiza na literatura medieval

O reino da Galiza posuíu na Idade Media unha gran proxección para Europa, non soamente pola súa lingua, de máis importante da lírica de toda Europa despois do occitano, mais tamén por ser un centro de cristandade e pola súa longa historia, que o fixo destacar entre todos os reinos peninsulares de maneira singular. Dentro desta proxección destácase o libro de gravuras coñecido como “A novela de Ponthus e Sidoine”, escrito na Francia o século XIV, testemuña de excepción que dá boa conta do interese que despertaba o reino da Galiza, e que conta as fazañas do príncipe galego Ponthus.

A historia do príncipe Ponthus comeza coa invasión do rei musulmán Broada, fillo dun poderoso sultão, que desembarca na Coruña cun exército de 30.000 homes, onde vence o rei da Galiza, chamado Thibour. Un nobre da corte logra salvar trece cabaleiros, alén do herdeiro maior Ponthus, que se exilam no Reino da Bretanha, onde moran durante tres anos. Un día é levado a corte do rei de Bretanha, onde coñece á princesa, e ambos namóranse.

Ao pouco os musulmáns atacan Bretanha, e Ponthus logra unha vitoria definitiva salvando a Bretanha, polo cal o rei o nomea condestável, mais é calumniado polo cabaleiro Gannelet, e decide ir vivir na fraga de Brocelianda. Ao pouco as artimanhas de Gannelet fan que Ponthus viaxe ao Reino da Inglaterra onde consegue non soamente conciliar a paz entre os reis de Irlanda e Inglaterra, mais el propio salvar o reino dun ataque musulmán. Coñecedor do amor que Sidoine aínda professava por el, marcha de Londres para a Bretanha a se casar con ela e consegue xuntar unha poderosa flota de bretões, normandos e franceses, que atacan conxuntamente o exército musulmán situado na Coruña, onde son destruídos xunto co seu rei Broada. Recuperado o trono da Galiza, e libre de ocupación, Ponthus reencontra-se coa súa nai, a raíña galega, e co seu tío o conde das Asturias. Finalmente Ponthus e Sidoine son coroados reis da Galiza e da Bretanha.

A negação do reino da Galiza

Na historiografia oficial^{[carece de fontes?], e desde datas recentes da independencia portuguesa, ficou incluído o reino da Galiza dentro do reino de León e posteriormente de Castela.}

Tras a independencia de Portugal en 1128 e a conformação da monarquía leonesa (posteriormente castelán-leonesa), o reino da Galiza comezaría a perder a súa influencia progresivamente na proclamação dos reis ibéricos. Datas e factores decisivos para a perda de poder e influencia na política dos reinos hispánicos por parte da nobreza galega foron:

• O asasinato de Inês de Castro;
• En Portugal a revolución de 1383-85 coa proclamação da nova dinastia de Avis (coa morte do Conde Andeiro e a supressão da anterior dinastia e dos intereses dos nobres tradicionais portugueses (representada polo infante D. João, un dos fillos de Inês de Castro)
• Na España a coroação de Isabel a Católica e o inicio en 1492 , que viría, segundo algúns autores, a retirar poder aos nobres galegos.

O inicio dunha maior dependencia

Ver artigo principal: Guerra de Sucesión de Castela

A execución do Mariscal Pardo de Cela por parte dos reis católicos nesas datas e o fracaso galaico-portugués na guerra pola sucesión entre Isabel a católica e Joana chamada a “Excelente Señora” en Portugal e “a Beltraneja” en Castela. Nesa guerra pola sucesión, Pedro Álvares de Soutomaior, nobre galego, capitaneou a revolta de nobres galegos e portugueses (acompañados do propio Afonso V) para a coroação da raíña do seu partido, Joana.

Estes dous feitos, a perda da cabeza do Mariscal e o fracaso da revolta pola sucesión no reino da España servirían de argumento para unha historiografia galega como símbolo do fin dunha etapa de capacidade de intervención política e inicio da decadencia do Reino da Galiza.

Referencias

Bibliografia

• Historia de regibus Gothorum, Vandalorum et Suevorum, ed. Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina.
• Liber Sancti Jacobi "Codex Calixtinus", Santiago de Compostela, Xunta de Galicia , 07/2004.
• ARAUJO, Jacobo, Bosquejo histórico político y relixioso del antiguo reino de Galicia. Seminario de Estudios Terra de Viveiro. ISBN 10: 84-606-2244-4
• CANDELAS COLODRÓN, César O cronicón de Hidacio: Bispo de Chaves, Editorial Toxosoutos S.L., 02/2004.
• COTARELO VALLEDOR, Armando, Alfonso III El Magno: último rey de Oviedo y primero de Galicia, Tres Cantos, Ediciones Istmo, 04/1992.
• FALQUE REY, Emma, Historia compostelana. Ediciones Akal, S.A. 11/1994.
• FERNÁNDEZ VEGA, Las Xuntas del Reino de Galicia y la recuperación del voto en Cortes, Compostellanum, XXV, n. 1-4 (1980).
• ISLA FREZ, Amancio, La sociedad gallega en la Alta Edad Medía, C.S.I.C, 02/1992, ISBN 10: 84-00-07215-4.
• LÓPEZ CARREIRA, Anselmo, O reino de Galiza, Edicións A Nosa Terra. Promocións Culturais Galegas S.A., 1998, ISBN 84-89976-43-0.
• LÓPEZ CARREIRA, Anselmo, Martiño de Dumio: a creación dun reino, Ed. do Cumio. 08/1996.
• LÓPEZ TEIXEIRA, Xosé Antonio , Arredor da conformación do Reino de Galicia (711-910), Ed. Toxosoutos
• LÓPEZ CARREIRA, Anselmo, O reino medieval de Galicia, Ed. A Nosa Terra 2005, ISBN 84-96403-54-8.
• Documentos medievales del reino de Galicia: Fernando II (1155-1188), ISBN 84-453-2818-2.
• REILLY, Bernard F. "The 'Historia Compostelana: The Genesis and Composition of a Twelfth-Century Spanish 'Gesta," in Speculum 44 (1969): pp 78–85.
• SMITH, Colin ,Galicia, todo un reino. Universidade de Santiago de Compostela, 1996.
• Gregory of Tours, History of the Franks, trad. por L. Thorpe (Penguin, 1974).
• YOUNG, Simon, Britonia: Camiños novos, Ed. Toxosoutos (2001). ISBN 84-95622-58-0.

Ver tamén

• Galécia
• Historia da Galiza
• Alista de reis da Galiza

mwl:Reino de la Galiza