Río Mondego

Río Mondego

río mondego - Wikilingue - Encydia

 Nota: Se procura outros significados da palabra, vexa Mondego.

Mondego
O Mondego en Coímbra.
Lonxitude	234 km
Nascente	Serra da Estrela
Altitude da nascente	1 425 m
Foz	Fig da Foz -Atlântico
Área da conca	6.644 km²
País(es)	Portugal

O Mondego é un río de Portugal , o máis importante de todos os que teñen o seu curso exclusivamente en territorio portugués.

Táboa de contido 1 Sumario 2 Aspectos físicos e naturais 2.1 Curso do río 2.2 Conca hidrográfica 2.3 Cheas 2.4 Ecologia 3 Aspectos humanos 3.1 Orixe do nome 3.2 Transportes e turismo 3.3 Navegación 3.4 Aproveitamento hidroeléctrico e hidroagrícola 3.5 Atravessamento 4 Deporte 5 Cultura 5.1 Literatura 5.2 Música 6 Referencias 7 Ver tamén 8 Conexións externas

Sumario

O Río Mondego é o quinto maior río portugués e o primeiro de todos os que teñen o seu curso enteiramente en Portugal. Nace na Serra da Estrela e ten a súa foz no Océano Atlântico, xunto á cidade da Figueira da Foz. É o río que banha a cidade de Coímbra .

Aspectos físicos e naturais

Curso do río

O río Mondego ten unha lonxitude total de 234 quilómetros^[1]. A súa nascente sitúase na Serra da Estrela, no concello de Gouveia , no sitio de Corgo das Mós (ou ‘’Mondeguinho’’), a unha altitude de cerca de 1425 metros^[2]. No seu percorrido incial, atravesa a Serra da Estrela, de suroeste para nordeste, nos concellos de Gouveia e Garda. A poucos quilómetros desta cidade, xunto á povoação de Vila Cortés do Mondego, atinxe unha altitude inferior a 450 metros. Nese punto, inflecte o seu curso, primeiro para noroeste e despois, xa no concello de Celorico da Beira, para suroeste. Aquí se inicia o seu curso medio, ao longo do planalto beirão, cortando rochas graníticas e formacións metamórficas. Despois de atravesar o concello de Fornos de Algodres, o río Mondego serve de fronteira entre os distritos de Viseu , a norte, e da Garda e de Coímbra , a sur. Así, delimita, na marxe norte, os concellos de Mangualde , Seia, Nelas, Carregal do Sal, Santa Comba Dan e Mortágua, mentres que na marxe sur serve de límite aos concellos de Gouveia , Oliveira do Hospital, Tábua, Penacova e Vila Nova de Poiares. Entre Penacova e Coímbra, o río percorre un apertado vale, nun traxecto caracterizado por numerosos meandros encaixados. Despois de se liberar das formacións xistosas e quartzíticas, e xa nas inmediacións da cidade Coímbra, o río inaugura o seu curso inferior, constituído polos últimos corenta quilómetros do seu traxecto e cumprindo un desnível de só 40 metros de altitude. Nesta última etapa, percorre unha vasta chaira aluvial, cortando os concellos de Coímbra , Montemor-o-Vello e Figueira da Foz, onde desagua, no Océano Atlântico. Xunto á súa foz fórmase un estuario con cerca de 25 km de lonxitude e 3,5 km² de área^[3]. Nos últimos 7,5 km do seu treito desdobra-se en dous brazos (norte e sur), que volven a unirse xunto á foz, formando entre si a pequena illa da Murraceira.

Conca hidrográfica

O río Mondego drena unha conca cunha área total de 6644 km², ten unha orientación dominante Nordeste-Suroeste,. A conca ocupa o segundo lugar en área entre os ríos cuxas concas se sitúan totalmente en territorio portugués. Ao longo do seu percorrido recibe as augas de ríos seus afluente como o Dan, o Alba, o Ceira, o Ega (ou Río dos Mouros) e o Arunca, entre outros de menor importancia.

gran parte do percorrido, até Coímbra, (chamado Alto Mondego) faise a través dun vale bastante encaixado en rochas metamórficas e granito. O treito terminal (designado por Baixo Mondego), con cerca de 40 km, percorre unha chaira aluvial, extremamente fértil e onde se localizan algúns dos máis produtivos arrozais da Europa. A conca hidrográfica do río Mondego ten unha precipitación media anual de 1233 mm e un caudal medio anual de 108,3 m³/s. Na conca hidrográfica do río Mondego localízanse moitos aproveitamentos hidráulicos. A capacidade total de almacenamento nas albufeiras localizadas nesta conca é cerca de 540 hm3^[3].

Cheas

A causa principal da ocorrência das cheas nos ríos é a incidência de precipitacións intensas. A dimensión da conca hidrográfica e o tipo de acontecemento meteorolóxico gobernan as características das cheas. No río Mondego as cheas son relativamente rápidas, con tempos entre o inicio de chea e o pico do caudal da orde das poucas horas, podendo ser particularmente perigosas debido ao aumento brusco do nivel de escoamento. As cheas no río Mondego ocorreron desde polo menos o século XIV, afectando a vida dunha importante cidade como Coímbra. Aquí, foi posíbel rexistrar as cheas máis importantes, das cales se destacan as dos anos 1331, 1788, 1821, 1842, 1852, 1860, 1872, 1900, 1915, 1962, 1969 e 1979. Nunha frecuencia empírica pode verificarse que as cheas designadas como importantes tiveron un período de retorno de 50 anos. Pode aínda verificarse que nos dous últimos séculos, coa mesma análise empírica, as cheas importantes teñen un período de retorno de 20 anos. Tornábase, así, evidente a necesidade de intervención para controlar as cheas.^[1]. Coa construción das barragens da Aguieira e da Rabia e do açude de Coímbra, foron construídos novos leitos aluvionares, incluíndo 7,7 km de diques de defensa, unha dragagem de 16 hm3 e revestimentos de enrocamentos cun volume de 0,5 hm3. Os caudais de chea en Coímbra eran da orde dos 2500 m³/s, sendo amortecidos para 1200 m³/s a través dos dous aproveitamentos referidos anteriormente. Na foz están previstos caudais de 3000 m³/s.^[1].

Ecologia

No respeitante á calidade da auga para a vida aquática hai a distinguir dúas zonas principais:

i) O treito superior do río, con bos niveis de calidade da auga, proporcionando o mantemento das comunidades biolóxicas aquáticas con características próximas dunha situación prístina; e

ii) A rexión do Baixo Mondego con acentuada degradação da calidade da auga.

Algunhas das especies identificadas para esta conca teñen particular importancia do punto de vista conservacionista e comercial, nomeadamente o sável (Alosa alosa), a savelha (Alosa fallax), a lampreia (Petromyzon marinus), e a truta (Salmo truta fario). A construción do sistema de açudes e barragens ao longo do río, veu constituír unha barreira á pasaxe das especies migradoras. A jusante do açude de Coímbra encóntranse exclusivamente as especies que sobreviven a unha potencial influencia salina.

No que respecta ao estado de conservación da vegetação ripícola, verifícase que en só cerca dun terzo da extensión total do río se pode considerar moito ben conservada, ou sexa, en que ambas as marxes presentan unha cobertura vegetal ben desenvolvida estando presentes os estratos arbóreo e o arbustivo. Entre os principais factores de perturbação, degradação e destrución dos ecossistemas aquáticos e terrestres asociados cóntanse: o desenvolvemento urbano e industrial, o desenvolvemento agrícola, a construción de barragens, a extracción ilegal de areas, as actividades lúdico-recreativas, a actividade forestal, os fogos forestais, a invasión de especies exóticas, a caza e a pesca^[4].

No treito do Baixo Mondego xorden as matas de choupos, ulmeiros e salgueiros, de que de máis emblemática é, sen dúbida, a Mata Nacional do Choupal na periferia de Coímbra. Aquí nidifica a maior colonia urbana de milhafre-negro (Milvus migrans) da Europa, con cerca de 70 niños recenseados^[5]. Xa no estuario é común observárense especies como o pato-real(Anas platyrhynchos), a cegonha-branca (Ciconia ciconia), o flamingo-común (Phoenicopterus roseus), a gaivota-prateada (Larus argentatus), o alfaiate (Recurvirostra avosetta), o pernilongo (Himantopus himantopus) e a andorinha-do-mar-anana (Sterna albifrons), entre moitas outras. Debido á súa importancia ecolóxica como zona húmida de nidificação e/ou de alimentación de numerosas especies de aves aquáticas, o Estuario do Mondego foi clasificado como Sitio Oficial da Convención RAMSAR^[6], un habitat de importancia internacional, non só polas mencionadas especies de aves, mais tamén pola existencia de especies piscícolas migratórias, como a lampreia, o sável e a savelha.

Aspectos humanos

Orixe do nome

Os romanos chamaban Munda ao río Mondego. Munda significa transparencia, claridade e pureza. Eses tempos as súas augas eran así. Ao longo da Idade Media o río continuou a chamarse Munda.

Transportes e turismo

En Coímbra existe unha embarcación turística que permite facer un pequeno cruceiro nas augas do río, entre o Parque Dr. Manuel Braga e a Lapa dos Esteios. Ao longo dun traxecto de poucos quilómetros, pódese así observar as mudanzas recentemente operadas en ambas as marxes do Mondego.
Ao longo do curso do río existen diversas praias fluviais, de entre as cales se destacan, de importe para jusante, as de Ribamondego, Ponte Nova, Penacova, Palheiros / Zorro e Pé Rodrigo.
No estuario, xunto á Figueira da Foz, existe unha pequena marina para embarcacións de recreo.

Navegación

.

Os datos dispoñíbeis acerca da navegabilidade permiten inferir unha evolución do Baixo Mondego desde a ocupación fenícia. Durante a ocupación Romana, os navíos de mar aínda deberían chegar a Coímbra, mais o progresivo assoreamento foi reducindo a navegación para importe, esixindo barcos de menor porte: as barcas serranas, medio de transporte privilexiado no contacto entre o interior e o litoral, viñan do Océano Atlântico até Coímbra e os máis pequenos chegaban a ir mesmo até Penacova. Estes servían para que as mulleres de Penacova viñesen a Coímbra, buscar roupa sucia e despois a traeren lavada e pasada a ferro, e para os Homes levaren leña para o litoral e traer peixe para o interior^[7]. O século XVII o estuario xa só se ampliaba a jusante de Montemor-o-Vello, cerca de 20 km a importe da desembocadura actual. O assoreamento, foi progresivamente dificultando a navegación no Mondego, levando á súa desaparición na década de 50. Calcúlase que nos últimos seiscentos anos o leito subiu cerca dun centímetro por ano, ou sexa un metro cada século^[8].
O século XVIII o río era inestábel e entrançado, con frecuentes fenómenos de avulsão na chaira aluvial, entre Coímbra e Montemor^[9]. Xa naquela época era recoñecido o problema do forte assoreamento, ben como o carácter intempestuoso do caudal do río. Para resolver eses problemas, foi elaborado, ao final do século XVIII, un plano de encanamento do Mondego a jusante de Coímbra.
Desde 1781 até 1807 a situación dos campos do Mondego mellorou moito tras a abertura dun novo leito. Mais a situación foi empeorando, debido ao assoreamento do río, chegando ao século XX nunha situación insustentável. Foi preparado entón o Plano Xeral de Aproveitamento Hidráulico da Conca do Mondego, para a intervención hidráulica na década dos anos sesenta, e aplicada desde a década dos anos oitenta.
O Mondego corre actualmente en canle artificial desde Coímbra até á Figueira da Foz.
Alén das dúas grandes barragens foron construídos novos leitos aluvionares, incluíndo 7,7 km de diques de defensa, unha dragagem de 16 hm3 e revestimentos cun volume de 0,5 hm3^[7].
Por fin, o Mondego desagua no Atlântico xunto á Figueira da Foz, servindo de porto e de abrigo para as actividades ligadas á pesca, ao sal e ao turismo e recreo.

Aproveitamento hidroeléctrico e hidroagrícola

A conca hidrográfica do Mondego presenta unha enorme diversificación de utilizacións da auga, moi importantes para o desenvolvemento económico da rexión, nomeadamente a agricultura, a industria, a produción de enerxía eléctrica e o abastecemento público en toda a conca. Desta multiplicidade de usuarios, a necesidade de implementação dun modelo de xestión integrada dos recursos hídricos da conca, onde asume principal relevancia a definición dun cadro xurídico e institucional para a creación dunha entidade gestora do Aproveitamento Hidráulico do Mondego. Por todo isto, a conca hidrográfica do río Mondego é unha das concas portuguesas con maior utilización dos recursos hídricos, sobre todo nas compoñentes hidroeléctrica e agrícola, onde se destaca o Sistema de Barragens Aguieira – Rabia – Fronhas cunha potencia instalada de 110 MW e unha produtibilidade media anual de 360 GWh, que regulariza volumes de auga para abastecemento público dalgúns concellos do Baixo Mondego e para a rega do Aproveitamento Hidroagrícola do Baixo Mondego^[10].

Este sistema é constituído por:

• Barragem da Aguieira
• Barragem da Rabia
• Barragem de Fronhas
• Açude de Coímbra

Atravessamento

O río Mondego é atravesado por numerosas pontes rodoviárias e ferroviarias. Pola súa dimensión e importancia, destácanse a ponte de Caldas de Felgueira (entre os concellos de En elas e de Oliveira do Hospital), a ponte de Penacova , as pontes da Portela, da Raíña Santa Isabel, de Santa Clara e do Açude (todas en Coímbra), a ponte de Montemor-o-Vello e a ponte Edgar Cardoso (na Figueira da Foz).

Deporte

Nas augas do río é común organizarse probas de varias modalidades deportivas aquáticas, tales como vela e motonáutica (no estuario, xunto á Figueira da Foz) e aínda de remo e de canoagem .

Cultura

Literatura

O Mondego é certamente o río portugués máis cantado por poetas desde tempos imemoriais.
As primeiras referencias chegadas até á actualidade, remontan ao inicio do século XVI cos poetas do Cancioneiro Xeral. Efectivamente, é con Bernardim Ribeiro que é posíbel identificar, en primeiro lugar, alusións implícitas ao Mondego, na súa obra Meniña e Moça. Mais é o seu amigo Sá de Miranda que, a pesar de nacer e estudado en Coímbra, escribe en español os seguintes versos:

Entre el gran Duero y Tajo, el buen Mondego
(ya Munda, que es decir, clara agua y pura)
Se va por los sus campos paseando;
Parece que, saliendo d’estrechura,
El trabajo vencido, entra el sociego,
Y quedo a su ciubdad muestra va dando.^[11]

Non é correcto que Luís de Camões estudase en Coímbra, mais parece irrefutável que viviu na cidade os tempos da súa xuventude. Esa pasaxe ficou gravada na súa obra, tal como o atesta o soneto:

Doces e claras augas do Mondego,
Doce repouso de miña lembranza
Onde a longa e pérfida esperanza
Longo tempo tras si me trouxen cego.
(…)
Mais a alma, que de acá vos acompaña,
Nas ás do lixeiro pensamento
Pera vós, augas, voa, e en vós se banha.

Moi máis tarde, o século XIX, a referencia do río é unha constante na poesía de António Nobre.

Outro poeta conimbricense, Eugénio de Castro, exclamaba:
Para, Mondego! Para, non prosigas,
Prateado río, non camiñes para o mar;
Ouve da miña boca as palabras amigas,
Que che poden salvar! […]

Xa o século XX, Miguel Torga describía o calmo deslizar do río na chaira:
Xordo murmúrio do río
A deslizar, pausado, na planura.
Mensaxeiro moroso
Dun recado cumprido,
Di-lo sen présa ao alarmado oído […]

Música

A canción tradicional de Coímbra – o fado de Coímbra – encontrou sempre nos versos dos grandes poetas que viviron ou que pasaron por esta cidade, inspiración para os musicar e interpretar. Así, non admira que moitos dos máis coñecidos fados de Coímbra aludan ao Mondego, ás súas paisaxes e ás súas musas inspiradoras. A referencia ao nome do río está presente na máis coñecida balada coimbrã, escrita por Edmundo Bettencourt^[12] e recriada, anos máis tarde, por José Afonso:
Oh Coímbra do Mondego
E dos amores que eu alí tiven
Quen non che viu anda cego
Quen non che ama non vive

Tamén o Vira de Coímbra inclúe un rueiro de António Nobre que fai unha referencia implícita ao carácter estival que o río presentaba o século XIX:
Fun encher a bilha e tráioa
Baleira como a levei
Mondego qu’é da túa auga
Qu’é dos prantos que chorei?

Na Balada do Mondego exalta-se a vía de comunicación que o río constituía até mediados do século XX:
Ai oh auga do Mondego
Ai augas do mondeguinho
Nun dos teus barcos á vela
Seguirei o meu camiño
Ai oh auga do Mondego
Ai augas do mondeguinho
Déixame beberche as augas
Que me vou pór a camiño.

Mais non é só no fado que se esgotan as referencias ao Mondego. Máis recentemente, Pedro Ayres Magalhães escribiu unha canción interpretada por Né Ladeiras e que di:
Nun barco só
Descenderemos o Mondego
Cando me cantares
A serenata dos teus desexos
Guitarras tremendo baixiño
Á noite naquel choupal
En Coímbra serei túa.^[13]

Referencias

Ver tamén

• Barragem da Aguieira
• Barragem da Rabia
• Mata Nacional do Choupal
• Parque Verde do Mondego

Conexións externas

• Observación de aves no estuario do Mondego