Visita Encydia-Wikilingue.con

Portugueses

portugueses - Wikilingue - Encydia

Portugueses
1ª liña: Afonso I • Santo António • Nuno Álvares Pereira • Vasco da Gama
 2ª liña: Luís de Camões • Eça de Queiroz • Durão Barroso • José Saramago
Poboación total

15 millóns
Rexións con poboación significativa
 Portugal:    10 200 000[1]

Resto da Europa:    1 386 292
Américas:    2 993 127
África:    342 264
Asia:    30 000
Oceanía:    56 000
Linguas
Portugués.
Relixións
Predominantemente, a relixión Católica.
Grupos étnicos relacionados
Galegos e outros Españois, Franceses, Italianos e outros pobos da Europa Occidental, ben como cos pobos de lingua oficial portuguesa.

Os portugueses son o pobo ou nación con orixe en Portugal , na Península Ibérica, no suroeste da Europa. O portugués é a súa lingua, e o catolicismo a relixión nominalmente predominante.

Xeneticamente, os datos apuntan para unha feble diferenciação interna dos portugueses, cuxa base é esencialmente continental europea de orixe paleolítica. A base xenética da poboación do territorio portugués mantense aproximadamente a mesma nos últimos corenta milenios, a pesar da presenza de moitos pobos no territorio portugués que tamén contribuíron para o patrimonio xenético dos seus habitantes.

Culturalmente, as presenzas romana, xermánica e moura foron moi significativas, tal como foron decisivas a veciñanza e as relacións cos restantes países europeos e as relacións coloniais con África , o Brasil e o Índico a partir dos sécs. XV e XVI (ver Cultura de Portugal).

No período moderno, os procesos migratórios máis relevantes en Portugal déronse nas últimas tres décadas do século XX e até ao presente, coa notábel excepción da entrada de grupos ciganos aínda o século XV. Tras 1974, o país tórnase un receptor significativo de poboacións migrantes, quere como resultado directo ou indirecto da descolonização de África, quere como resultado da participación de Portugal na Unión Europea. Portugal ten vindo a recibir en número crecente poboacións migrantes oriundas do Brasil, África (con maior relevancia das ex-colonias), Ucraína (e países do Leste Europeo en xeral), alén dunha multiplicidade demograficamente menos significativa doutras orixes, entre as cales avoluma a chinesa.

Portugal foi tradicionalmente unha terra de emigração , desde o período da expansión imperial e colonial, pasando, por exemplo, pola emigração económica para o Brasil o século XIX e pola emigração económica, a partir de 1960 , para algúns países da Europa Occidental. Alén dos cerca de dez millóns de portugueses residentes en Portugal, estímase existiren cerca de cinco millóns máis espallados polo mundo (incluíndo os luso-descendentes recentes) nun total de cerca de quince millóns de portugueses.

Táboa de contido

As orixes

Os portugueses son unha poboación sur europea, predominantemente oeste-mediterrânica e atlântico europea. Foron moitos os procesos migratórios que contribuíron para a formación do pobo portugués, mais a gran contribución parece ser o máis antigo, ou sexa, a poboación portuguesa, tal como as restantes poboacións ibéricas e algunhas das outras poboacións da Europa Occidental (particularmente costeira ou insular), son maioritariamente resultantes de procesos de povoamento paleolíticos, aquando da chegada e povoamento da Europa por humanos modernos (progresivamente substituíndo as poboacións de Neandertais , que virían a extinguirse precisamente no oeste e sur da Ibérica). De feito, cerca de 60%, en media, das liñaxes xenéticas en Portugal presentan marcadores que as caracterizan como de orixe paleolítica, nomeadamente o Haplogrupo R1b (Y-cromossomático)[2] e o Haplogrupo H (ADN mitocondrial).[3][4]

Desenvolvementos recentes das metodologias para definición das estruturas poboacionais levaron a un estudo de 2006[5] que concluíu verificarse unha clara e consistente división entre grupos poboacionais sur e norte europeos. Un estudo adicional de 2007 posiciona as poboacións ibéricas algo afastadas doutros grupos continentais, incluíndo outros grupos sur-europeos, dando fundamento á hipótese que a Península Ibérica alberga as poboacións coa orixe máis antiga de toda a Europa. Neste estudo, de máis importante diferenciação xenética europea atravesa o continente de norte para sueste, acompañada dun outro eixe de diferenciação este-oeste (diferenciando o sur do norte), ao mesmo tempo que se verificou, a pesar destas liñas de delimitación relativa, a homogeneidade e proximidade xenética de todas as poboacións europeas.[6]

A base paleolítica das modernas poboacións ibéricas

Distribución do haplogrupo R1b (vermello).

Entre o 45.º e o 40.º milenios antes do presente, durante o Paleolítico Superior e a última Idade Glaciar, o primeiro povoamento da Europa por seres humanos modernos ocorreu (co chamado Home de Cro-Magnon). Estes eran cazadores-recolectores nómadas originários das estepes da Asia Central. Cando a última glaciação atinxiu o seu máximo, entre o 35.° e o 30.º milenio antes do presente, estes humanos modernos refuxiáronse no sur da Europa, nomeadamente na Península Ibérica, tendo aí entrado por vía do sur do actual territorio Francés, a través dos Pirinéus. Nos milenios que se seguiron, acompañando a progresiva retracção e extinción das poboacións Neandertais, as culturas humanas modernas floreceron na Ibérica, producindo períodos como o Aurignaciano, Gravetiense, Solutrense e Magdaleniano, algúns deles caracterizados por formas complexas de arte pre-histórica e que produciron expresións artísticas tan monumentais como o Vale do Côa (en Portugal).

Estas poboacións paleolíticas, a gran base démica da presente poboación portuguesa, eran relativamente homogéneas xeneticamente (caracterizadas pola mutação M173 no Cromossoma Y), e virían a desenvolver a mutação M343, orixinando o Haplogrupo R1b, dominante aínda hoxe entre os Portugueses e Españois.

Refuxios poboacionais europeos durante o último máximo glaciar, cerca de 20 mil anos atrás.

Anteriores análises do Cromossoma Y e do ADN Mitocondrial[7] tiñan xa constatado a suma importancia do legado paleolítico nas poboacións ibéricas. A pesar desas metodologias non propiciaren fortes inferências sobres as estruturas xenéticas poboacionais, son bastante útiles na reconstrución das rutas migratórias das poboacións europeas. Quere o haplogrupo Y-cromossomático R1b, quere o haplogrupo mitocondrial H atinxen frecuencias do 60% en case toda a Península Ibérica (chegando a 90% no País Vasco).[8] Tal demostra o lazo ancestral entre a Ibérica e o resto da Europa Occidental, en particular a Europa atlântica, que partillan elevadas frecuencias destes marcadores xenéticos. Estas análises dan forte fundamento á hipótese segundo a cal poboacións fundadoras do norte ibérico colonizaram o resto da Europa Occidental no fin da última glaciação.[9] De feito, un dos maiores compoñentes do genoma europeo parece derivar de antepasados cuxas características xenéticas eran semellantes á dos Vascos modernos, sendo que este compoñente é, por razóns de proximidade e concordância xeográfica, máis elevado no territorio ibérico.[10][11]

A conexión atlântica

A Europa Atlântica.

Geneticistas como Barry Cunliffe,[12] Bryan Sykes,[13] Stephen Oppenheimer[14] e Spencer Wells[15] teñen avanzado coa hipótese, fundamentada nestes e noutros estudos xenéticos, ben como en datos arqueolóxicos, de que as poboacións ibéricas deben ser consideradas como a orixe principal dos pobos que repovoaram a Europa atlântica no período pos-glacial, particularmente durante o Paleolítico e o Mesolítico, mais tamén no Neolítico.

De feito, esta orixe xenética mantense predominante aínda hoxe na rexión atlântica europea, desde a Ibérica, pasando por Francia , as Illas Británicas (onde é particularmente marcada, nomeadamente nas poboacións do País de Gales e da Irlanda) e alcanzando partes da Escandinávia..[9]

Dentro dos marcadores xenéticos que evidenciam tal realidade démica, tales como o importante Haplogrupo Y-cromossomático R1b, existen haplotipos modais, sendo un dos máis caracterizados o Haplotipo Modal Atlântico (AMH),[16] que alcanza as frecuencias máis elevadas na Península Ibérica, atinxindo os 33% en Portugal.

Estes autores afirman que, particularmente no Mesolítico (período de transición entre o Paleolítico e o Neolítico, con inicio hai cerca de 10 mil anos), a Oscilação de Allerød, unha desglaciação que diminuíu as condicións árduas da última Glaciação, permitiu que as poboacións ibéricas (descendentes do Home de Cro-Magnon) migrassem e recolonizassem toda a Europa Occidental. Este foi o período da cultura Aziliense no sur de Francia e norte da Ibérica (até a foz do río Douro), ben como da cultura dos Concheiros de Muge , no Vale do Texo.

A contribución neolítico

As contribucións poboacionais e culturais neolíticas para o conxunto ibérico tampouco poden ser ignoradas, aínda que teñan unha importancia menor cando comparadas co peso da orixe paleolítica. Os procesos démicos e culturais do Neolítico están asociados á expansión da agricultura a partir do Medio Oriente.[11][17][18][19][20]

Estudos xenéticos recentes apoian a idea dun importante elemento de orixe neolítica no conxunto do genoma europeo, dando apoio ao modelo de difusión démica[21] a partir do Medio Oriente. Este compoñente xenético neolítico encóntrase igualmente en niveis significativos nas poboacións ibéricas, aínda que en niveis marcadamente inferiores ao verificados noutras rexións europeas, quere as máis a liches (e con maior proximidade xeográfica co punto de orixe medio-oriental, como a Península Balcânica), quere máis a norte. De feito, as grandes diferenciações xenéticas europeas atravesan o continente nunha distribución clinal de orientación sueste/noroeste, así ligando máis as poboacións máis occidentais da Europa (incluíndo a Ibérica) a través da orixe paleolítica común (de feito, de orixe ibérica), e as poboacións do liches, particularmente do sueste, a través dunha orixe neolítica común[11](repárese, no entanto, que un dos outros grandes compoñentes xenéticos do Leste europeo, marcado polo Haplogrupo R1a, ten orixe na rexión da Ucraína moderna,[22] alén doutros con menor impacto démico con orixe a través do norte da Asia, especificamente do norte da Rusia). No entanto, o modelo de difusión démica permanece algo controverso, xa que as probas que o sustentan, sendo Y-cromossomáticas, logo apuntando para movementos poboacionais masculinos, non encontran correlato nos datos coñecidos de ADN mitocondrial, ou sexa, dos movementos migratórios femininos. Tal fai sospeitar que os procesos neolíticos de expansión a partir do Medio Oriente fosen non só esencialmente masculinos, mais máis un proceso de expansión cultural do que poboacional.

Arquivo:Megalith culture in Europe.png
Áreas de expansión da cultura megalítica europea.

De toda a maneira, o Neolítico trouxen mudanzas á paisaxe humana da Península Ibérica a partir de hai 7 mil anos, co desenvolvemento da agricultura e o inicio da Cultura Megalítica Europea. Esta viría a espallarse por gran parte da Europa Occidental e parte do Norte de África. Un dos centros máis antigos desta cultura monumental foi Portugal. Este é igualmente o período en que se asiste á expansión por vía marítima, a partir do liches mediterrânico, da Cultura da Cerámica Cardial, asociada igualmente a procesos migratórios marcados pola presenza do Haplotipo E3b, originário do Corno de África e disperso polo Mediterrâneo oriental durante o Mesolítico.[2][23][24][25][26][27][28]

Nótese que, con algunhas excepcións localizadas, os datos arqueolóxicos demostran que este proceso foi esencialmente de aculturação das poboacións europeas, máis do que de migração en masa. Mesmo así, a Cultura da Cerámica Cardial tivo un papel de relevancia no lento desenvolvemento das primeiras culturas Neolíticas das rexións Atlânticas, aínda que con maior impacto directo nas zonas do liches ibérico (presenta unha distribución basicamente mediterrânica, particularmente na Cataluña, Valência, Vale do Ebro e Baleares). De feito, os monumentos megalíticos europeos están frecuentemente acompañados de restos arqueolóxicos de cerámica e outros artefactos provenientes desta cultura.

A Idade do Cobre

A Idade do Cobre, ou Calcolítico, trouxen igualmente mudanzas á paisaxe humana e cultural da Península Ibérica e nomeadamente ao territorio portugués. Esta fase caracterízase polo inicio da metalurgia, polo aumento da complexidade e estratificação sociais, ben como, no caso ibérico, pola aparición das primeiras civilizacións e de extensas redes de troco e comercio que van do Norte de África até ao Mar Báltico, con relevancia para as Illas Británicas.[29]

A data convencional para o comezo do Calcolítico ibérico é de cerca de 3000 AC. Os séculos que se seguiron, particularmente no sur da Península, bens metálicos, moitas veces decorativos e rituais, tornáronse frecuentemente comúns. Este é igualmente o período de gran expansión do Megalitismo, coas prácticas funerárias asociadas, que se expande ao longo das rexións Atlânticas e polo sur da península (alén de por o resto da Europa atlântica). En contraste, a maioría das rexións do interior peninsular e mediterrâneas permanecen refractárias a este fenómenos. Outro fenómeno do inicio da Idade do Cobre é o desenvolvemento de monumentos funerários de tipo tholoi e cavernas artificiais, que se encontran no sur ibérico, desde o Estuario do Texo até Almeria (en España ) e ao sueste francés. Todos estes fenómenos se inscriben na que foi a gran liña de delimitación cultural e démica (en menor grao) ibérica en xeral e portuguesa en particular - máis mediterrânica a sur e liches, máis europea continental a norte e oeste.

Ao redor de 2600 AC, comezaron a aparecer comunidades urbanas, unha vez máis máis marcadamente no sur do territorio. As máis importantes de toda a Ibérica foron a de Los Millares (no sueste español) e a de Zambujal (pertencendo á cultura de Vila Nova de São Pedro, en Portugal), podendo xa ser chamadas «civilizacións», aínda que lles falte a compoñente escrita.

Extensión da Cultura do Vaso Campaniforme.

A partir de 2150 AC dáse unha importante transformación cultural e, en parte, poboacional na Ibérica calcolítica, coa aparición da Cultura do Vaso Campaniforme, de orixe claramente centro-europea (talvez mesmo proto-indo-europea), que se asociará ao complexo poboacional e cultural do megalitismo. Esta cultura demostra tendencias de regionalização, con distintos estilos producidos en varias rexións, sendo os máis importantes o tipo de Palmela en Portugal e os tipos Continental e Almeriano en España.

A Idade do Bronce

Arquivo:Peninsula Iberica-Bronce Final.png
Idade do Bronce na Península Ibérica.

A Idade do Bronce, que se desenvolve a partir de 1800 AC, acentuará os procesos poboacionais e culturais verificados na Idade do Cobre: aumento da urbanización a sur e liches, aumento das influencias centro-europeas a norte e oeste. De feito, é ao redor do 1º milenio AC que se verifican as primeiras migrações para a Ibérica de poboacións claramente de lingua Indo-Europea (asociadas á expansión da Cultura dos Campos de Urnas, de carácter Proto-Celta), e que virían a contribuír para a Idade do bronce atlântica (cuxas principais rexións parecen ser Portugal, a Andalucía (Tartessos?), a Galiza e a Gran Bretaña). Estas migrações foron máis tarde, os séculos VII a V a.C. (xa na Idade do Ferro), seguidas por outras que poden xa ser claramente identificadas como Celtas.

Na Idade do Bronce tardía, desenvólvense igualmente as primeiras civilizacións urbanas con escrita , tales como a de Tartessos (na área da moderna Andalucía occidental), influenciada pola expansión comercial e cultural fenícia (e que, con base no alfabeto fenício, viría a desenvolver o primeiro sistema de escrita na Ibérica; o tartéssico constitúe un illado lingüístico, tal como o Ibero da Idade do Ferro, co cal non ten ningunha relación), e con forte impacto na rexión do sur de Portugal, na área que, posteriormente, veu a ser identificada como sendo habitada polos Cónios ou Cinetes do Algarve e Baixo Alentejo (eventualmente con presenza até ao Alto Alentejo e á Estremadura española).

A Idade do Ferro

Os dous principais compoñentes dos desenvolvementos poboacionais do territorio portugués durante a Idade do Ferro foron a migração de poboacións Celtas e o desenvolvemento da Civilización Tartéssica. Estes dous procesos acentuaron aínda máis as características da paisaxe cultural do Portugal de entón - mediterrânico a sur do río Texo e continental a norte.[30]

Os celtas

Expansión celta na Europa.

As migrações de poboacións protoceltas e celtas, no seguimento da anterior expansión da Cultura dos Campos de Urnas, acentúan vincadamente o carácter indo-europeo do panorama humano na Península Ibérica, e moi particularmente o portugués. Trátase, por un lado, do forte substrato protocelta (ás veces chamado pre-celta) que dará orixe aos Lusitanos e aos seus veciños Vetões, e que parece estar tamén igualmente presente nos Gallaeci e Astur (aínda que estes últimos poidan ter igualmente unha forte compoñente aquitânica vinda dos tamén mesturados cantabros). Por outro lado, trátase da clara «celtização» da metade noroeste da península a través dos procesos de expansión démica e cultural a partir do centro celtibero, que así produce poboacións celtas distinguidas das celtiberas e que poden ser designadas como hispano-celtas (ou celtas da Ibérica)[31]

Desde os finais do século VIII a.C., a Cultura dos Campos de Urnas incorporou elementos da cultura celta de Hallstatt , nun proceso lento que estivo moito posibelmente ligado á chegada de continxentes poboacionais con orixe na Europa Central. De notar que, coa expansión a Leste (na zona norte da moderna Cataluña) da cultura ibera (desde 600 a.C., é substituída a zona da Cultura do Campo de Urnas fortemente "celtizada" do nordeste pirenaico), a conexión entre os hispano-celtas e os seus congéneres do resto da Europa córtase. Esta separación física entre celtas da Ibérica e celtas continentais explica por que motivo os primeiros nunca viñeron a recibir as influencias do período cultural de La Tène (que caracterizará os Celtas "clásicos"), aí incluíndo o druidismo.

A civilización tartéssica

Tartessos e a súa área de influencia.

A Civilización Tartéssica, coas súas orixes no período final da Idade do Bronce, é unha cultura orientalizante autóctone con inicios o século VIII a.C., modificada pola influencia crecente de elementos fenícios. A súa área central foi o oeste da Andalucía, mais cedo expandiu a súa área de influencia até á costa liches da península e, no que a Portugal di respecto, até ao estuario do Texo, con particular incidência na zona do Algarve. A influencia tartéssica será duradeira no sur de Portugal até ser substituída pola forte presenza celta, resultado de procesos migratórios dos celtici, que así «celtizaram» esta zona, ben como as poboacións, ligadas a Tartessos, dos turdetanos e dos cónios. Estes últimos legáronos o máis amplo patrimonio de escrita tartéssica (na variante chamada escrita do Suroeste) e, mesmo despois de celtizados, permanecerían como poboación autónoma até á chegada dos romanos, con quen se aliaron contra, nomeadamente, os lusitanos (que acabaron por destruír a súa principal cidade - Conistorgis).

Mapa das rutas de expansión Fenícias.

De notar que o florescimento tartéssico se dá no ámbito da expansión fenícia, cando esta está en enfrontamento coa expansión e colonización grega do occidente mediterrânco. Se a influencia fenícia foi central no desenvolvemento de Tartessos, a influencia grega parece ser igualmente central no desenvolvemento un pouco posterior da civilización ibera (igualmente unha lingua illada non indo-europea e non aparentada co tartéssico), no liches e sur peninsular (Cataluña, Valência, Múrcia e liches da Andalucía). Repárese, por tanto, que nunca existiron, contrariamente ao que moitas veces se afirma, poboacións iberas en parte algunha do territorio portugués.[32] Da mesma maneira, é de notar que non hai indicio algún de colonización fenícia en Portugal (coa excepción do entreposto comercial de Balsa , hoxe Tavira, no Algarve), así caendo por terra os mitos da fundación fenícia de Lisboa , para non falar da aínda máis inverosímil fundación grega. É claro que excursões comerciais fenícias deben percorrer as costas portuguesas (de feito, pensar até ás Illas Británicas), e que a súa influencia directa ou, máis probabelmente, indirecta vía Tartessos, tivese forte impacto cultural. De aí encontrárense povoações organizadas na rexión de Lisboa con claras influencias orientalizantes.

Antes dos romanos

Mapa Etno-Lingüístico da Península Ibérica ao redor de 200 AC.[33]

Ao redor do século IV a.C., os celtici, unha nova vaga de migração celta, penetran no territorio portugués e asentan no Alentejo con penetração até ao Algarve. Os Turduli e os Turdetani, probabelmente de orixe tartéssica aínda que altamente celtizados, estabelécense na área do Guadiana. Unha serie de cidades do Algarve, tales como Balsa (Tavira), Baesuris (Castro Marim), Ossonoba (Faro) e Cilpes (Asubíes), son habitadas polos Cónios, que se mesturan progresivamente cos celtici. Os lusitanos (que, na hipótese máis moderna, se consideran protoceltas) habitan a área entre o Douro e o Texo e comezan progresivamente a penetrar no alto Alentejo. As poboacións galaicas, de substrato protocelta, tórnanse progresivamente poboacións de lingua celta.

Ao redor de pouco antes de 200 a.C., mesmo antes do inicio da Segunda Guerra Púnica entre Roma e Cartago, o panorama poboacional do territorio portugués era un que, a pesar dos profundos procesos migratórios e de mudanza cultural, mantiña o esencial da base démica de orixe paleolítica, tal como hoxe en día. Partindo desa base paleolítica de orixe continental europea, ben como das contribucións neolíticos de orixe mediterrânica, as poboacións de entón eran etno-lingüisticamente o resultado das migrações indo-europeas mescladas co substrato non indo-europeo máis antigo.

Neste sentido, os pobos que habitaban o occidente peninsular antes da chegada dos Romanos eran os gallaici (a norte do Douro), os lusitanos (entre o Douro e o Texo), os celtici (entre o Texo e o Algarve) e os Cónios ou Cinetes (no Algarve), entre outros pobos ibéricos pre-romanos con menor expresión, tales como os Bracari, Coelerni, Equaesi, Grovii, Interamici, Leuni, Luanqui, Limici, Narbasi, Nemetati, Paesuri, Quaquerni, Seurbi, Tamagani, Tapoli, Turduli, Turduli Veteres, Turdulorum Oppida, Turodi e Zoelae.

A romanização

Erro ao crear miniatura:
Conquista Romana da Hispânia.
Imperio Cartaginês inmediatamente antes da Primeira Guerra Púnica en 264 a.C..

En 219 AC, as primeiras legiões romanas invaden a Península Ibérica (que virían a designar por Hispania ) no ámbito da Segunda Guerra Púnica contra Cartago (herdeiros dos Fenícios na zona de influencia a sur), nun proceso de conquista que só será terminado durante o reinado do Emperador Augusto en 19 AC. Os Romanos, con forte presenza militar na península (non só debido á guerra con Cartago, mais posteriormente en procesos de conquista territorial das poboacións ibéricas, ben como en loitas intestinas entre romanos, tales como a revolta de Sertório entre 83 AC-72 AC, ou a guerra civil de César entre 49 AC-45 AC), acabaron por ser de máis importante influencia cultural nas poboacións que virían a constituír a nación portuguesa. Tal influencia debeuse ao legado maior do latim (nomeadamente o latim vulgar) como, inicialmente, lingua franca de comunicación e, posteriormente, lingua universal (extinguindo todas as linguas pre-Romanas que se falaban na Península, coa coñecida excepción do Vasco, probabelmente originário do Aquitânio), que orixinou a lingua portuguesa. Outra influencia que se pode considerar romana, aínda que de orixe non romana e nunha fase moi posterior (xa o Século IV), foi o cristianismo. A importancia romana foi non só directa, a través destes e outros legados culturais, como indirecta e aínda presente, xa que a Civilización Romana se constitúe como unha das fontes matriciais da Civilización Europea.

A importancia de Roma non foi, no entanto, só cultural, xa que importantes procesos de colonización poboacional tamén se verificaron, nomeadamente a través da presenza continua de legiões romanas e dos establecementos subsidiados de legionários tras o cumprimento do servizo militar (os chamados eméritos - de aí a existencia de cidades así chamadas, como Emerita Augusta, hoxe Mérida, en España, e antiga capital da provincia romana da Lusitânia).

Os xermánicos

Hispânia en 560 - a verde, a zona de implantación Sueva.

No inicio do século V, no ámbito da decadencia do Imperio Romano do Occidente, varios pobos xermánicos invaden a Península Ibérica. Os suevos (quados e marcomanos; acompañados por un pequeno grupo de búrios [34]) e os vândalos (silingos e asdingos; acompañados dos seus aliados sármatas, os alanos) estabelécense no occidente peninsular. Os vândalos e alanos irán migrar na súa maioría para o Norte de África e serán substituídos por outra poboación xermánica non obstante chegada á península - os visigodos.

Serán os suevos e os visigodos, por tanto, as poboacións xermánicas que definitivamente se estabelecen en territorio ibérico. A pesar da presenza de elementos visigodos en territorio portugués,[35] que denota algún grao de povoamento (esencialmente de elite) espallado por todo ese territorio, será a presenza sueva de máis duradeira e con maior impacto.

Os suevos, que estabelecen un reino independente na antiga provincia romana da Galécia (incluíndo a moderna Galiza e o territorio portugués entre os ríos Miño e Douro; de notar que a fronteira sueva foi flutuante, moitas veces se expandindo para alí do Texo e incluíndo, por tanto, Lisboa), con capital en Bracara Augusta (hoxe Braga), e que resisitiu á anexação polo reino visigodo durante case 200 anos, foron a poboación xermánica que máis impacto tivo nas poboacións de Portugal, xa que moitos deles se estabeleceron como agricultores e se disseminaram polo conxunto da poboación e territorio.[36] A poboación sueva estabelecida na Galécia está estimada entre 30 a 35 mil individuos, cerca de 5% a 10% da poboación total da Galécia de entón.[37]

Estas poboacións xermánicas rapidamente adquiriron os hábitos, relixión e lingua das poboacións que inicialmente dominaron, ao punto da súa diferenciação étnico-lingüística desaparecer, só permanecendo a pertenza visigoda como elemento de distinção nobiliárquica e linhagística. Os visigodos foron, inclusive, elementos centrais de reforzo da romanização máis tardía de Portugal e de toda a Ibérica, coa súa conversão do arianismo ao catolicismo e a promulgación de lexislación, inclusive "códigos", en relativa continuidade co Dereito romano.

Os mouros

A Expansión Islámica.

En 711 a Península Ibérica foi invadida por exércitos Islámicos norte-africanos, coñecidos pola designación genérica de mouros - tratábase esencialmente de berberes con elementos árabes. A presenza e dominio islámico na Península (chamada Al-Andalus, en árabe الإندلس ) veu a revelarse un proceso duradeiro con importantes consecuencias civilizacionais. Se a campaña de conquista musulmá, aproveitándose dunha guerra civil entre distintas faccións visigodas polo trono da Hispânia visigótica, demorou soamente 8 anos, o dominio mouro en territorio portugués prolongouse até á conquista definitiva do Reino do Algarve polos portugueses en 1249 .

De feito, foi a presenza e o dominio islámico que catalisou os procesos produtores quere do Estado, quere da propia nacionalidade portuguesa, no contexto da reacción das elites e poboacións cristiás a que se convencionou chamar «Reconquista». Mais non pode pensarse este proceso de cinco séculos como un que teña oposto linearmente as poboacións cristiás aos invasores islámicos. Ocorreron fortes procesos de aculturação e entrecruzamento entre as poboacións autóctones da Península e as poboacións ditas «mouras». Os procesos culturais foron de extrema importancia: a complexidade, sofisiticação e envergadura civilizacional, as contribucións tecnolóxicas e científicos, lingüísticos e literarios, intelectuais, artísticos, etc., do Islam na Península Ibérica (e, por esa vía, para toda a Civilización Europea) foron de tal orde que levan varios historiadores a falar, polo menos para algúns dos períodos de dominação islámica, dunha idade de ouro civilizacional, a que toda a Europa moi debería.[38]

Alén dos procesos culturais, tamén ocorreron decerto procesos démicos ou poboacionais. Esta cuestión, a de a contribución de poboacións mouras para o patrimonio xenético das poboacións ibéricas modernas, levantou desde cedo moita controversia, non só por causa das conotações relixiosas e políticas desa presenza moura no ámbito das discusións e competicións nacionais e estatais intra-europeas, mais, por enriba de todo, polas conotações «raciais» desa presenza.

Desde a generalização das ideoloxías racistas e racialistas europeas a partir do século XIX, o período mouro da historia peninsular foi usado como argumento para desqualificar «racial» e culturalmente os pobos ibéricos da súa pertenza europea. Tales argumentos equiparan esa suposta forte compoñente norte-africana dos pobos ibéricos a unha compoñente só calificada como «africana» (ou sexa, tendencialmente, subsariana, isto é, «negra»). Nos mundos de lingua inglesa e alemá, por exemplo, a definición de «mouro», aínda que non sen ambiguidades, torna o termo practicamente sinónimo de «negro». Estas construcións, particularmente vindas do mundo anglófono, foron historicamente máis relevantes aquando dos procesos de competición colonial entre as potencias ibéricas e as do norte da Europa, particularmente cando tal conflito foi replicado pola distinção e loita entre catolicismo e protestantismo.

Estas visións racistas e racialistas, tal como moitas outras perspectivas máis xeneralizadas (inclusive na propia Ibérica) que, aínda que non tan marcadamente discriminatórias como as anteriores, fan dos mouros ibéricos unha poboación e categoría «racial» radicalmente distinta das poboacións autóctones ibéricas, non teñen en consideración os seguintes aspectos:

As poboacións berberes

O berbere é unha categoría etno-lingüística que agrupa grupos humanos moi diversificados cultural e poboacionalmente. Cando se fala dos berberes como elemento central das poboacións mouras de orixe norte africana na Península Ibérica, fálase esencialmente de poboacións con linguas do grupo berbere das rexións litorais do Norte de África (aínda que os almorávidas tivesen unha orixe máis a sur). Estas poboacións increvem-se, no esencial nos tipos humanos e démicos do Mediterrâneo[42] (clasificados como «caucasianos» no ámbito da antiga e superada Antropoloxía Física de tipo racialista[43]), tendo inclusive relacións ancestrais cos movementos poboacionais europeos, e ibéricos en particular.

Existen poboacións humanas modernas no Norte de África desde o Paleolítico Superior. Estas parecen ter esencialmente orixe no Medio Oriente, de onde se expandiram e poboaron o Norte de África. As culturas que parecen estar na orixe démica das poboacións berberes foron a Cultura Ibero-Mauritana (de hai 20 a 10 mil anos) e a Cultura Capsiense (de hai 10 a 5 mil anos), ambas as cales parecen ter algunha relación coas poboacións ibéricas dos mesmo períodos.

Área das culturas Ibero-Mauritana e Capsiense.

Os resto humanos da cultura Ibero-Mauritana (ou Iberomaurisiense), nomeadamente o chamado Home de Mechta-Afalou, presentan características físicas que os levaron a ser clasificados como cro-magnóides de tipo Europeo,[44][45] probabelmente con orixe, polo menos parcial, na Península Ibérica,[46] claramente diferenciadas de poboacións subsarianas, mesmo aquelas que presentan características de transición como os Nuba do Sudán ou do Exipto.[47] Coa expansión do capsiense (declaradamente máis mediterrânico), este tipo humano retrocedería (entre outros sitios, para as Canarias, onde viría a consituir o substrato da poboación guanche), aínda que continuase a formar parte da base xenética das poboacións que virían a ser consideradas berberes. Nos finais do Calcolítico desenvólvese un megalitismo norte-africano que parece proceder dos países europeos do Mediterrâneo occidental, mormente da Ibérica, aínda que a contribución fose máis cultural do que démico. O dominio fenício e cartaginês, romano, vândalo, bizantino e, finalmente, árabe, todos con relevante impacto cultural e que reforzaron a inscrición do norte de África nos procesos civilizacionais mediterrânicos, terán tamén contribuido demicamente en nivel reducido, non alterando grandemente a base capsiense sobre un fondo ibero-mauritano dos pobos da rexión.

As probas xenéticas sobre as poboacións norte-africanas demostran que estas, quere se consideren a si mesmas berberes ou árabes, son, do punto de vista démico, berberes - o que demostra o feble impacto poboacional de migrações da Península Arábica aquando dos procesos de expansión islámica (neste sentido a arabização e islamização do Norte de África foi esencialmente un fenómeno cultural sen substitución xenética).[48] Segundo Bosch et al. (2001),[48] as orixes históricas das liñaxes masculinas do moderno noroeste africano poden ser sintetizadas como 75% autóctones do Paleolítico Superior, 13% de orixe Neolítica (do Medio Oriente),[49] 4% de orixe histórica europea (probabelmente ibérica) e 8% de recente contribución subsariana. Mesmo que a cuestión da contribución xenética con orixe no Medio Oriente sexa aínda obxecto dalgunha discusión[50] (tal como o nivel de contribución subsariana[51][52][53][54][55]), parece correcto que as modernas poboacións berberes (e, por maioría de razón, as da época de dominio musulmán do Al-Andalus) posúen unha sinatura xenética que partillan de migrações pasadas con europeos e asiáticos, mais non con Africanos subsarianos.[56] Adicionalmente, estudos recentes do ADN mitocondrial demostran existir unha conexión entre as poboacións berberes e os sami (ou lapões) do norte da Escandinávia, o que vén confirmar que o refuxio franco-ibérico (pirenaico-cantábrico) do suroeste europeo foi a fonte das expansións tardo-glaciais de cazadores-recolectores que repovoaram a Europa do Norte despois do último máximo glaciar e revelan unha conexión directa (por vía materna) entre esas poboacións europeas e as berberes.[57][58]

O legado xenético do dominio islámico

Existen varios estudos focados no impacto dos séculos de dominio e presenza islámica na Península Ibérica no patrimonio xenético das modernas poboacións ibéricas de portugueses e españois.

Algúns deses estudos apuntan para relación parcial, aínda que pequena, entre algunhas das poboacións ibéricas (nomeadamente do extremo sur da península) e algunhas poboacións norte-africanas. A Ibérica e a Sicilia son as únicas rexións europeas con niveis significativos do haplotipo Y-cromossomático E-M81 (típico do noroeste africano; de notar que este e outros marcadores xenéticos deste tipo están tamén presentes noutras rexións da Europa - a cuestión é de significado estatístico das frecuencias).[59][60] Por outro lado, é difícil saber se estas contribucións para o genoma ibérico son o resultado dos séculos de dominio musulmán ou de antigos procesos démicos que antecedem a presenza islámica, consituindo o resultado dalgún fondo poboacional e migratório do Occidente mediterrânico, como se constata cando se analizan as poboacións berberes norte-africanas. No caso portugués, polo menos, parace ser esta claramente a situación.[61]

A maioría dos estudos xenéticos verifica que a presenza de elementos norte-africanos (ou mesmo soamente africanos) nas modernas poboacións ibéricas é menor cando comparada coa base ancestral pre-islámica.[62] De feito, verifícase mesmo unha clara descontinuidade xenética entre o norte de África e a Ibérica,[48] xa que varios deses estudos non detectan ningunha relación particular entre poboacións ibéricas (mesmo as do Sur, máis tempo sometidas ao dominio islámico) e norte-africanas[53] Os resultados destes estudos mostran, globalmente, que as poboacións ibéricas e norte-africanas se orixinaron en liñaxes xenéticas distinguidas e que o Estreito de Xibraltar funcionou como unha significativa barreira ao fluxo de xenes. Non só cerca de 78% dos cromossomas Y ibéricos teñen orixe no Paleolítico Superior e 10% nas expansións Neolíticas, tamén só 7%, como máximo, poderán ter orixe norte-africana, sendo que o genoma norte-africano ten el propio cerca de 4% de contribución xenética europea[48] O dominio islámico terá, así, deixado unha contribución démica menor.

Na realidade, as poboacións ibéricas presentan un grao substancial de homogeneidade e de clara pertenza ao conxunto europeo de diversidade xenética.[63] A clara diferenciação entre as poboacións do noroeste africano e da Península Ibérica suxiren que o Mar Mediterrâneo funcionou, neste caso, como unha forte barreira xeográfica que restrinxiu os fluxos démicos, aínda que fortes factores culturais tamén poidan xogar o seu papel.[63]

As minorías mouriscas e xudías

Reconquista, 790-1300.

A presenza islámica na Península non foi un proceso pacífico, aínda que non fose só un proceso bélico. Desde cedo se verificaron procesos reactivos por parte das elites e poboacións cristiás peninsulares. Tal levou á formación de entidades estatais no norte da Península, área que, de resto, pouca presenza e influencia islámica tivo. É desta reacción social, cultural e militar a que se convencionou chamar «Reconquista» que emerxeron non só os estados ibéricos, mais tamén as modernas poboacións e identidades nacionais da Península.

Este é claramente o caso de Portugal . Desde a fundación do Condado de Portucale por Vímara Peres en 868 , pasando pola fundación do seu sucesor Condado Portucalense, xa con D. Henrique, e incluíndo os territorios flutuantes do antigo Condado de Coímbra, até á independencia do Reino de Portugal con Afonso Henriques en 1139 ,[64] a Historia de Portugal é unha de construción política dun espazo geo-demográfico que se diferencia dos seus veciños cristiáns (mormente a Galiza e o Reino de León, despois Reino de Castela) á custa do territorio conquistado aos musulmáns. Este proceso culminara coa toma do Reino do Algarve por Afonso III en 1249 , así acabando o dominio islámico en terras portuguesas.

Findo o dominio político e territorial islámico, non acabou a presenza de poboacións islámicas en Portugal. Todo o proceso histórico da Reconquista foi de grandes movimentações poboacionais en toda a Ibérica - êxodos internos, conversões, re-conversões, alianzas múltiples, entrada e establecemento de pequenas poboacións «cruzadas» trans-pirenaicas (nomeadamente francesas), etc. No esencial, no entanto, a base poboacional non se alterou, sendo os procesos entón verificados máis culturais do que démicos. Neste sentido, do punto de vista demográfico e de integración social, as cuestións máis prementes que entón se colocaban eran as de, por un lado, integrar as poboacións cristiás do norte (de rito romano e de lingua galaico-portuguesa) coas poboacións moçárabes máis a sur (de rito visigótico e lingua moçárabe, nomeadamente na variante do moçárabe lusitano) - o que foi rapidamente conseguido debido á irmandade relixiosa (o Cristianismo) e lingüística (românico ibérico occidental), e de, por outro lado, integrar as dúas poboacións que maior alteridade socio-cultural e relixiosa presentaban - os mouriscos de relixión musulmá e os xudeus sefarditas.

Existían, por tanto, minorías mouriscas e xudías en Portugal tras o final da Reconquista. Ambas eran obxecto de procesos de discriminación de intensidade historicamente variável, estando, por exemplo, obrigadas á residencia circunscrita cando residentes en zonas de povoamento urbano (as chamadas mourarias e judiarias), ben como, nalguns momentos históricos, a indumentária específica facilmente identificável.

Os mouriscos eran esencialmente poboacións de relixión islámica (mais moitas veces de lingua românica) que, como enriba se viu, descendiam no esencial de poboacións Muladis, ou sexa, de grupos autóctones ibéricos (no esencial non norte-africanos) convertidos ao Islam durante os longos séculos de dominio musulmán. Tratar de poboacións pouco numerosas, pobres, concentradas especialmente en Lisboa , Setúbal, Évora e Algarve.[65]

Os xudeus portugueses, subgrupo dos xudeus sefarditas, eran unha presenza antiga na Península, talvez remontando aos tempos romanos, claramente documentada desde 482[66] e fortemente atestada desde os tempos visigóticos. Esta sempre foi unha minoría cun lugar problemático nas sociedades ibéricas (tal como nas europeas en xeral), debido ás particularmente fortes tendencias anti-semitas que cedo se fixeron sentir no Cristianismo. A situación dos xudeus en Portugal oscilou entre períodos de forte tolerancia até períodos de clara persecución. Non se sabe cal a porcentaxe da poboación portuguesa que podería ser xudía nos finais da Idade Media (séculos XIV e XV), mais non era con certeza pequena, mesmo tras a expulsão de España polos Reis Católicos en 1492 e mesmo tras a orde de expulsão e conversões forzadas en masa ordenadas polo rei Don Manuel I en 1497 . A fuga de moitos xudeus portugueses para os países islámicos do Mediterrâneo (Norte de África e Imperio Otomano), ben como para outros países europeos (Países Baixos, Francia, Inglaterra) foise verificando ao longo dos séculos seguintes, xa que a orde de expulsão e conversões forzadas manuelinas, que tamén afectaron os mouriscos, non acabaron cos procesos de control social e administrativo, nin coas persecucións e discriminacións étnico-relixiosas (como o Masacre de Lisboa de 1506).

A creación do estatuto diferenciado de cristián novo (con menos regalias sociais do que os cristiáns vellos, aplicado aos descendentes e que subsistiria até 1772), no ámbito dos códigos de Limpeza de Sangue que se instituíron en toda a Península Ibérica, ben como o surgimento da Inquisição Portuguesa en 1536 (que duraría até 1821) e a obrigatoriedade de elementos distintivos de vestuário para cristiáns novos, impuxo un esquema de forte segregação e persecución social que levou, a longo prazo, á extinción das comunidades mouriscas e xudías (coa demograficamente insignificante excepción das comunidades marranas de cripto-xudeus , como en Belmonte e pouco máis), quere por assimilação, quere por êxodo.

A cuestión central respecto á orixe poboacional dos portugueses é que, mesmo que fosen estas minorías mouriscas e xudías en porcentaxe importante, tal non alteraría, como non alterou, as características do espectro démico portugués, xa que, por un lado, os mouriscos tiñan unha orixe esencialmente ibérica e, por outro, tamén a tiñan os xudeus ibéricos (cuxa orixe remota se encontra na presenza de minúsculas poboacións xudías vindas do Medio Oriente ou doutros locais do Imperio Romano cuxa expansión demográfica se debeu a influxos poboacionais ibéricos, ben como, no esencial, á conversão de autóctones.[67])

A escravitude africana (subsariana)

A presenza africana subsariana resultante dos procesos da escravitude atlântica ten sido albo de debates e polémicas. Non só en relación a Portugal, mais igualmente en relación ao resto da Europa Occidental,[68] isto porque había un tráfico regular de escravos africanos non só de Portugal para España, como para o resto da Europa.[69] O século XVI os escravos africanos tiñan xa substituído todos os outros grupos étnicos e relixiosos de escravos nos mercados de escravos europeos occidentais.[70] Non só foi tradicionalmente difícil cuantificar o número de escravos «negros» en territorio portugués, tamén sempre foi difícil estimar, dadas nomeadamente as assimetrias na composición sexual das poboacións escravizadas, a taxa de reprodución desas poboacións (por oposición, en especial, á súa substitución por novos contigentes importados). Este tema foi e é igualmente albo de discusións de carácter político dadas a exageros, desde tentativas ben fundamentadas de rehabilitación do papel dos africanos na historia portuguesa,[71] até visións racistas que pretenden, pola visión negativa das poboacións africanas, discriminar Portugal e os Portugueses.[72] No entanto, até a antiga e desacreditada antropoloxía física racialista rexeitaba a idea de que se tivese verificado un significativo influxo de poboacións subsarianas en Portugal.[73]

É hoxe sabido encontrárense marcadores xenéticos subsarianos en todo o continente europeo, desde a Ibérica ao Báltico. Esas marcadores teñen sido encontrados nomeadamente na Alemaña, Dinamarca, Gran Bretaña, Finlandia, Sardenha, Sicilia, Grecia, etc. A Ibérica é a rexión da Europa coa frecuencia máis elevada deses marcadores. Un estudo de 2005[74] encontrou frecuencias do haplogrupo de ADN Mitocondrial L (de orixe subsariana) en 0.62% dunha mostra Dano-Alemá, 1% nunha mostra Británica, 3.83% nunha mostra Ibérica (Portugueses e Españois), 2.38% nunha mostra Albanesa, 2.86% nunha mostra da Sardenha e 0.94% nunha mostra siciliana. Pola súa parte, os haplogrupos Y-cromossomáticos de orixe africana E e A foron detectados en Portugal (3%), Francia (2.5%), Alemaña (2%), Sardenha (1.6%), Austria (0.78%), Italia (0.45%), España (0.42%) e Grecia (0.27%).[75][76][77][78][79][80][81][82]

A explicación máis probábel para esta maior frecuencia de liñaxes subsarianas en Portugal é obviamente a escravitude moderna (séculos XV a XVIII ), o que explica, de feito, que sexan máis frecuentes nos arquipélagos dos Azores[83][84][85] e da Madeira,[86][87][88] que, mesmo así, non presentan grandes diferenzas con Portugal Continental, de onde a maioría das liñaxes xenéticas provém (particularmente do Norte[89]), nin en relación ás distribucións típicas da maioría das poboacións da Europa Occidental.

Coa coñecida excepción dunha ou outra localidade preto de Alcácer do Sal, onde foron introducidas poboacións subsarianas para o traballo agrícola en territorio epidémico de paludismo o século XVIII - trátase do caso coñecido dos "Negros do Sado" ou "Negros de San Romão", de resto xa identificados por Leite de Vasconcelos,[90] non parece verificarse unha particular ou relevante influencia démica subsariana no conxunto da poboación portuguesa, a pesar da ocorrência de porcentaxes vestigiais ou baixo de liñaxes xenéticas subsarianas, particularmente no sur do territorio continental e nas illas (cando comparadas coas porcentaxes encontradas para outros países europeos).

A estrutura xenética da poboación portuguesa

Os datos sobre a composición xenética dos Portugueses apuntan para a súa feble diferenciação interna e base esencialmente continental europea paleolítica[91]

É correcto que houben procesos démicos no Mesolítico (probábel conexión ao Norte de África) e Neolítico (creando algunha conexión co Medio Oriente, mais bastante menos do que noutras zonas da Europa), tal como as migrações das Idades do Cobre, Bronce e Ferro contribuíron para a indo-europeização da Península Ibérica (essenciamente unha «celtização»), sen apagar o forte carácter mediterrânico, particularmente a sur e liches. A romanização, as invasións xermánicas, o dominio islámico mouro, a presenza xudaica e a escravitude subsariana tiveron igualmente o seu impacto e a súa contribución démica.

Poden mesmo alistarse todos os pobos historicamente máis importantes que por Portugal pasaron e/ou ficaron:

Todos estes procesos poboacionais deixaron a súa marca, ora máis forte, ora só vestigial. Mais a base xenética da poboación relativamente homogénea[92] do territorio portugués, como do resto da Península Ibérica, mantense a mesma nos últimos corenta milenios: os primeiros seres humanos modernos a entrar na Europa Occidental, os cazadores-recolectores do Paleolítico.

Procesos migratórios modernos

Os procesos migratórios que afectaron o territorio e poboación portuguesas non terminaron cos fluxos demográficos producidos pola expansión colonial. Alén de procesos de menor escala e impacto, tales como o establecemento dunha multiplicidade de individuos illados e de pequeníssimas comunidades de orixe europea (maioritariamente da Europa Occidental, nomeadamente por razóns de negocios), como algúns Italianos, Franceses e Flamengos (entre outros aínda de menor monta) durante os primórdios dos Descobrimentos, ou de comunidades Británicas, particularmente no trato dos viños do Porto e da Madeira, ou aínda a permanencia durante polo menos algunhas décadas de exércitos e poboacións Españolas durante o período da Unión Ibérica, ou igualmente a permanencia durante polos menos unha década de exércitos franceses e británicos durante as Guerras Napoleónicas, os procesos migratórios máis relevantes déronse das últimas tres décadas do Século XX para acá, coa notábel excepción da entrada de grupos Ciganos aínda o Século XV. Mais, de feito, é no pos 1974 que Portugal se torna, na súa historia moderna e contemporánea, un receptor significativo de poboacións migrantes, quere como resutado directo ou indirecto dos procesos de descolonização, quere como resultado da entrada de Portugal na Comunidade Económica Europea, hoxe Unión Europea, e de todas as transformacións socio-económicas e culturais que produciu no país.

Os "Retornados"

Tras a Revolución de 25 de abril de 1974 e os procesos de descolonização das entón chamadas Provincias Ultramarinas (Cabo Verde, Guinea, San Tomé e Príncipe, Angola, Mozambique e Timor - esta última a única non africana), a inestabilidade social, política e militar nesas colonias levou a que a esmagadora maioría da poboación etnicamente portuguesa deses territorios (esencialmente estabelecida nas dúas grandes colonias, Angola e Mozambique), de resto esmagadoramente estabelecida moito recentemente desde 1961 (data que coincide co inicio da Guerra Colonial e o subsequente gran incentivo por parte do Estado Novo ao povoamento europeo das colonias africanas), retornase ao territorio europeo portugués.

É difícil de cuantificar o número exacto desas "retornados", xa que algúns segmentos da poboación portuguesa das colonias preferiu emigrar para a África do Sur, Brasil, Estados Unidos da América ou Canadá. O que é correcto é que o no Recenseamento Xeral da Poboación de 1981 , levado a cabo polo Instituto Nacional de Estatística portugués (INE), máis de medio millón de inquiridos declararon vivir até 31 de decembro de 1973 en Angola, Mozambique ou noutra ex-colonia.

A integración deses "retornados" foi, nas palabras do sociólogo Rui Pena Pires,[93] un logro extremo de assimilação , a pesar dalgúns problemas sociais e dalgunha discriminación inicial (comprobada, de feito, pola propia carga negativa, polo menos entón, da categoría "retornado"), o que demostra a non diferenciação étnica das poboacións portuguesas do chamado Ultramar en relación á "metrópole", ben como, dada a súa recentíssima expatriação, a súa integración en redes sociais coesas, como as familiares e de parentesco , que permitiron a súa rápida absorção e distribución polo conxunto do territorio nacional sen que se verificasen fenómenos persistentes de guetização e discriminación.

Minorías étnicas contemporáneas

Comunidades estranxeiras

País Total
Total 409185
Europa 153307
Unión Europea 79774
Alemaña 13851
España 16597
Francia 9733
Italia 4951
Países Baixos 5854
Reino Unido 19592
Resto da UE 9196
Outros da Europa 73533
Bulgaria 3160
Moldávia 12673
Romanía 10299
Rusia 4945
Ucraína 37851
Resto da Europa 4605
África 149982
Angola 33215
Cabo Verde 65485
Guinea-Bissau 24513
Mozambique 5854
San Tomé e Príncipe 10761
Outros de África 10154
Américas 82600
EUA 8227
Brasil 65463
Outros das Américas 8910
Asia 22418
China 9695
India 3614
Paquistán 2125
Outros Asia 6984
Apátridas 878

Portugal dun país de que durante gran parte da súa historia moderna pode ser considerado globalmente un país de emigração , tornouse nas últimas tres décadas un país de inmigración . De feito, alén de poboacións con orixe na Unión Europea e no resto da Europa, Portugal ten vindo a recibir en número crecente poboacións migrantes con orixe en África (con obvia relevancia para as ex-colonias) e no Brasil, alén dunha multiplicidade demograficamente menos significativa doutras orixes, entre as cales se avoluma a Chinesa.

É difícil cuantificar o número de estranxeiros en Portugal, até pola existencia de inmigrantes en situación ilegal e non rexistrada, e aínda máis difícil de cuantificar o número daqueles que, tendo nacionalidade portuguesa, poden ser considerados como membros de minorías étnicas.

No respeitante aos cidadáns estranxeiros residentes con situación regularizada,[94] para 2006,[95] estímase residiren de forma legal en Portugal menos de medio millón de estranxeiros (concentrados en Lisboa , Faro, Setúbal e Porto), avultando as comunidades Brasileira, Cabo-Verdiana e Ucraína.

Ollando para datos agregados por continente de orixe (ver táboa ao lado con datos provisionais do Servizo de Estranxeiros e Fronteiras portugués para 2006[96]), constátase seren as comunidades máis importantes as europeas, seguidas das africanas, as americanas e finalmente as asiáticas. De feito, a importancia demográfica destas poboacións é crecente no respeitante ao crecemento da poboación residente en territorio portugués,[97] aínda que non se poida considerar que Portugal teña unha porcentaxe elevada de poboación estranxeira cando comparado cos seus congéneres europeos.[98]

É claro que moitos residentes en Portugal categorizados mentres minoría étnica en termos das relacións sociais máis ampliadas non están representados nestes datos (o caso máis patente é o dos ciganos, tratado máis abaixo, mais tamén o dos goeses ou comunidades con orixe no subcontinente indio e que chegaron a Portugal no contexto da descolonização, tendo, por tanto, nacionalidade portuguesa). E a presenza de poboacións estranxeiras non significa por si só procesos de assimilação na poboación portuguesa en xeral. De feito, desde os anos 1970, os procesos de discriminación e de etnização das relacións sociais en Portugal téñense vindo a acentuar, con particular destaque para a discriminación das poboacións de orixe africana e brasileira, mesmo máis que poboacións que non teñen como lingua de orixe o portugués (nomeadamente os Ucraínos).[99][100][101] Tal débese a múltiples factores, desde institucionais e xurídicos (nótese que lla lei da nacionalidade de 1959 se baseaba no dereito de solo, as mudanzas de 1975 e 1981 impuxeron o principio do dereito de sangue, retirando a posibilidade de naturalização a fillos e netos xa nacidos en Portugal de inmigrantes, con todas as dificultades de acceso á cidadanía plena de aí resultantes; esta situación legal soa moi recentemente veu a ser algo alterada, manténdose porén a primazia do dereito de sangue), a socio-culturais (decorrentes da percepción estigmatizante da diferenza), ben como económicos (o acantonamente das principais comunidades migrantes en profesións relativamente desqualificadas), alén de residenciais (a concentración xeográfica en barrios degradados e guetizados, particularmente no caso das comunidades de orixe africana). Estes procesos son de feito concomitantes co reforzo dunha visión crecentemente étnico-racial da identidade nacional por parte dos Portugueses, mesmo nas xeracións máis novas.[102][103][104][105]

A comunidade xudía

Se a originária comunidade xudía portuguesa foi practicamente extinguida cos procesos sociais, políticos e relixiosos de persecución dos séculos XV a XVIII (coa excepción de minúsculas comunidades illadas de Marranos cripto-xudeus), a partir do século XIX dáse unha reconstituição dunha pequena comunidade xudía en Portugal.

Hoxe en día non se verifican procesos discriminatório relevante en relación á pequena comunidade xudía portuguesa, aínda que ataques illados contra a comunidade se teñan verificado, tal como os actos de vandalismo perpetrados no Cemiterio Xudaico de Lisboa en 2007 (coa profanação de campas a través da pintura de cruces suásticas). A memoria da persecución aos Xudeus continúa presente, e levou a que, en 1987 , o entón Presidente da República, Mário Soares, por primeira vez na Historia de Portugal, pedise oficialmente perdón ás comunidades xudías de orixe portuguesa pola responsabilidade de Portugal na Inquisição e nas pasadas persecucións antijudaicas.

É difícil dicir cantos xudeus existen presentemente en Portugal, aínda que o último recensamento xeral da poboación (2001) estimase a poboación de relixión xudaica en cinco mil individuos, esencialmente concentrados en Lisboa [106] e Porto, con tres pequenas comunidades máis, unha en Punta Delicada (Azores), outra en Faro e outra en Belmonte .

A presente comunidade xudaica é unha mescla entre xudeus sefarditas de remota orixe portuguesa, retornados a Portugal durante o século XIX (nomeadamente de Xibraltar , Marrocos e Imperio Otomano), cripto-xudeus, finalmente practicantes públicos da súa religiosidade e retornados ao seo do Judaismo institucionalizado (como os de Belmonte), e algúns xudeus asquenazes, no esencial resultantes dalgunhas parcas decisións de establecemento en Portugal aquando do exôdo, a través de Lisboa, ao Nazismo.

Os ciganos

A presenza de comunidade ciganas en Portugal remonta á segunda metade do século XV, originários remotamente da India e chegando ao territorio portugués por vía continental europea. Desde cedo, debido á súa diferenza socio-cultural e ao seu modo de vida nómada, os Ciganos foron obxecto de fortíssima discriminación e persecución en Portugal, como, de feito, en toda a Europa. As ordes de expulsão do territorio sucedéronse sen nunca conseguiren apagar a súa presenza.[107]

O número de Ciganos en Portugal é de difícil quantificação. Segundo datos da Comisión Europea contra o Racismo e Intolerancia do Consello da Europa[108] serían 50 a 60 mil espallados por todo o país. Existen, no entanto, estimativas distintas, aínda que parciais, como a de a organización SOS Racismo,[109] que nunha enquisa de 2001 , xunto de 186 Concellos, contabilizou soamente un total 21 831 individuos de etnia cigana.

A maioría das poboacións Ciganas en Portugal teñen hoxe un modo de vida sedentário, concentrándose nos grandes aglomerados urbanos, e caracterizándose polos baixíssimos niveis de escolarização, pola exclusión social xeneralizada e por contextos residenciais precarios (en barrios degradados de barracas). Segundo o informe da Comisión Europea contra o Racismo e a Intolerancia,[110] os Ciganos son o grupo étnico que os Portugueses máis rexeitan e discriminam, sendo igualmente albo de discriminación institucional por parte do Estado, nomeadamente ao nivel das municipalidades, séndolles levantadas dificultades persistentes no acceso ao emprego, ao aloxamento e aos servizos sociais, ben como na relación coas forzas policiais.

Diáspora portuguesa

País Total
Total 4.807.683
Europa 1.386.292
Francia 798.837
Alemaña 170.000
Suíza 152.826
Reino Unido 80.000
España 63.717
Luxemburgo 54.490
Bélxica 38.000
Resto da Europa 28.422
Américas 2.993.127
Estados Unidos 1.153.351
Brasil 1.000.000
Canadá 415.000
Venezuela 400.000
Resto das Américas 24.776
África 342.264
África do Sur 300.000
Angola 20.000
Mozambique 13.299
Resto de África 8.965
Asia 30.000
Oceania 56.000

Portugal foi tradicionalmente unha terra de emigração : desde os procesos de expansión imperial e colonización, pasando polo povoamento das Illas Atlânticas, pola colonización do Brasil (onde a maioría da poboación ten ancestralidade portuguesa;[111] ver Luso-brasileiro e Inmigración portuguesa no Brasil) e dispersión noutras partes do Imperio (onde se formaron comunidades de orixe parcialmente portuguesa, cultural e demicamente - como en Goa , Ceilão, Malaca e Macau; alén das elites portuguesas ou mixtas nas colonias africanas e en Timor ); a emigração económica para o Brasil xa o século XIX e primeira metade do XX, ben como, en menor medida, para outras rexións das Américas (Estados Unidos da América, Canadá, Caribe, Havai); a emigração económica a partir de 1960 , esencialmente para os países desenvolvidos da Europa Occidental (Francia, Alemaña), alén de fluxos continuados para o Brasil (en menor escala), ben como a emigração madeirense para a África do Sur e Venezuela e açoriana para os Estados Unidos e Canadá. Todos estes foron procesos que produciron a existencia de comunidades portuguesas fóra de Portugal. É claro que, co pasar dos tempos e xeracións, aqueles que inicialmente eran portugueses deixan do ser, pasando a ser estado-unidenses, brasileiros, surafricanos, venezolanos, franceses, canadianos etc. Aínda que, no ámbito das diferenciações étnicas deses países, poidan ser categorizados como "portugueses" (luso-americanos, luso-brasileiros, luso-franceses, etc.).

Alén dos cerca de dez millóns de portugueses residentes en Portugal, presume-se existiren cerca de cinco millóns máis espallados polo mundo,[112] quere de primeira xeración, quere luso-descendentes recentes, nun total de cerca de quince millóns de portugueses.

De acordo con datos da Dirección Xeral dos Asuntos Consulares e Comunidades Portuguesas do Ministerio dos Negocios Estranxeiros portugués,[113] os países con maiores comunidades portuguesas son, por orde crecente de importancia demográfica, a Francia, o Brasil e os Estados Unidos da América.

Referencias

  1. ↑ Non contabilizando nos cerca de 10 700 000 residentes en Portugal os 500 000 cidadáns estranxeiros.
  2. ↑ a b Z.H. Rosser et al. (2000), Y-Chromosomal Diversity in Europe Is Clinal and Influenced Primarily by Geography, Rather than by Language, Am J Hum Genet. 2000 December; 67(6): 1526–1543..
  3. ↑ Eva-Liis Loogväli et al. (2004), Disuniting Uniformity: A Pied Cladistic Canvas of mtDNA Haplogroup H inEurasia , Mol Biol Evol. 2004 Nov;21(11):2012-21..
  4. ↑ L. Pereira et al. (2005)), High-resolution mtDNA evidence for the late-glacial resettlement of Europe from an Iberian refugium. Genome Research - Cold Spring Harbor Laboratory Press, January 1, 2005; 15(1): 19 - 24...
  5. ↑ , M.F. Seldin et al. (2006), European Population Substructure: Clustering of Northern and Southern Populations, PLoS Genet. 2006 Sep 15;2(9):e143..
  6. ↑ Marc Bauchet et al. (2007), Measuring European Population Stratification using Microarray Genotype Data, The American Journal of Human Genetics, vol. 80..
  7. ↑ J.D. McDonald (2005), World Haplogroups Maps..
  8. ↑ Carlos Flores et at. (2004), Reduced genetic structure of the Iberian peninsula revealed by Y-chromosome analysis: implications for population demography, European Journal of Human Genetics, n. 12, 855–863..
  9. ↑ a b Table - Summarized Percent Frequencies of R1b, R1a, I1b* (xM26), E3b1 and J2e", in Marijana Pericic et al. (2005), High-Resolution Phylogenetic Analysis of Southeastern Europe Traces Major Episodes of Paternal Xene Flow Among Slavic Populations, Molecular Biology and Evolution 2005 22(10):1964-1975..
  10. ↑ Isabelle Dupanloup et al. (2004), Estimating the Impact of Prehistoric Admixture on the Genome of Europeans, Mol. Biol. Evol. - Society for Molecular Biology and Evolution, 21(7):1361-1372..
  11. ↑ a b c Table - Weighted Average Across Loci, and Standard Deviations (SD), of the Estimated Contributions of 4 Parental Populations cho European Populations", in Isabelle Dupanloup et al. (2004), Estimating the Impact of Prehistoric Admixture on the Genome of Europeans, Mol. Biol. Evol. - Society for Molecular Biology and Evolution, 21(7):1361-1372..
  12. ↑ Ver, nomeadamente, Barry Cunliffe: Iron Actúa Communities in Britain (1974); The Celtic World (1987); The Ancient Celts (1997); The Oxford Illustrated History of Prehistoric Europe (2001); Facing the Ocean: The Atlantic and Its Peoples, 8000 BC cho AD 1500 (2001).
  13. ↑ Ver, nomeadamente, Bryan Sykes: The Seven Daughters of Eve (2002); Blood of the Isles: Exploring the Genetic Roots of Our Tribal History (2006).
  14. ↑ Stephen Oppenheimer, The Origins of the British - A Genetic Detective Story (2006).
  15. ↑ Spencer Wells é o responsábel e coordinador do ambicioso programa de investigación en historia xenética das poboacións humanas da National Geograhic Society Estado-Unidense, o chamado Genographic Project.
  16. ↑ James F. Wilson et al. (2001), Genetic evidence for different male and female roles during cultural transitions in the British Isles, PNAS, vol.98, n.9, pp. 5078–5083..
  17. ↑ Map - Testing the Choice of Hybrid and Parental Populations", in Isabelle Dupanloup et al. (2004), Estimating the Impact of Prehistoric Admixture on the Genome of Europeans, Mol. Biol. Evol. - Society for Molecular Biology and Evolution, 21(7):1361-1372..
  18. ↑ S. Rootsi et al. (2004), Phylogeography of Y-Chromosome Haplogroup I Reveals Distinct Domains of Prehistoric Xene Flow inEurope , American Journal of Human Genetics 75, 128–137..
  19. ↑ O. Semino et al. (2004), Origin, Diffusion, and Differentiation of Y-Chromosome Haplogroups E and J: Inferences on the Neolithization of Europe and Later Migratory Events in the Mediterranean Area, American Journal of Human Genetics 74 1023-1034.
  20. ↑ F. Di Giacomo et al. (2004), Y chromosomal haplogroup J as a signature of the post-neolithic colonization of Europe, Human Genetics 115 357–371..
  21. ↑ L. Chicki et al. (2002), Y genetic data support the Neolithic demic diffusion model. Proc. Nat. Acad. Sci. 99(17): 11008-11013..
  22. ↑ Marijana Pericic et al. (2005), High-resolution phylogenetic analysis of southeastern Europe traces major episodes of paternal xene flow among Slavic populations, Mol. Biol. Evol., vol. 22, n. 10, pp. 1964–75..
  23. ↑ B. Arredi et al. (2004), A Predominantly Neolithic Origin for Y-Chromosomal DNA Variation in North Africa, Am J Hum Genet. 2004 August; 75(2): 338–345..
  24. ↑ F. Cruciani et al. (2004), Phylogeographic Analysis of Haplogroup E3b (E-M215) Y Chromosomes Reveals Multiple Migratory Events Within and Out Of Africa, Am J Hum Genet. 2004 May; 74(5): 1014–1022..
  25. ↑ F. Cruciani et al. (2006), Molecular Dissection of the Y Chromosome Haplogroup E-M78 (E3b1a): A Posteriori Evaluation of a Microsatellite-Network-Based Approach Through Six New Biallelic Markers, HUMAN MUTATION Mutation in Brief #916..
  26. ↑ F. Cruciani et al. (2007), Tracing Past Human Male Movements in Northern/Eastern Africa and Western Eurasia: New Clues from Y-Chromosomal Haplogroups E-M78 and J-M12, Molecular Biology and Evolution 2007 24(6):1300-1311..
  27. ↑ J.R. Luis et al. (2004), The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations, Am. j. hum. genet., vol. 74, en o3, pp. 532-544..
  28. ↑ O. Semino et al. (2004), Origin, Diffusion, and Differentiation of Y-Chromosome Haplogroups E and J: Inferences on the Neolithization of Europe and Later Migratory Events in the Mediterranean Area, Am J Hum Genet. 2004 May; 74(5): 1023–1034..
  29. ↑ F. Jordá Cerdá et al. (1986), Historia de España I: Prehistoria.
  30. ↑ José Mattoso (dir.), Historia de Portugal. Primeiro Volume: Antes de Portugal, Lisboa, Círculo de Lectores, 1992.
  31. ↑ Alberto J. Lorrio & Gonzalo Ruiz Zapatero, The Celts in Iberia: An Overview, e-Keltoi - Journal of Interdisciplinary Celtic Studies, Volume 6: The Celts in the Iberian Peninsula, 2005, pp. 167-254..
  32. ↑ Este lapso recorrente débese, quizais, á confusión entre iberos e ibéricos - os primeiros son as poboacións de lingua ibera do liches e sur peninsular, o segundo termo designa calquera poboación (ibera, lusitana, celta, aquitana, tartéssica, etc.) proveniente de calquera parte da Península. Esta confusión é moitas veces ampliada exactamente pola falta de designación clara para as poboacións non indo-europeas da maioría da Península. A notoriedade dos iberos fai, así, con que o seu nome sexa erradamente utilizado para designar poboacións que de ibero nada tiñan, aínda que fosen, claramente, poboacións ibéricas (nome que, de feito, pode ser utilizado para caracterizar e calificar os modernos portugueses e españois).
  33. ↑ Luís Fraga (2004), Ethnographic Map of Pre-Roman Iberia (circa 200 bC), Campo Arqueolóxico de Tavira..
  34. ↑ Domingos Maria da Silva (2006), Os Búrios, Terras de Bouro, Concello de Terras de Bouro.
  35. ↑ Mário Varela Gomes (2002), A necrópole visigótica do Pozo dos Mouros (Asubíes), Revista Portuguesa de Arqueoloxía, vol.5, nº2, p.339-391..
  36. ↑ O historiador estado-unidense Dan Stanislawski considera mesmo que os Suevos foron unha das máis marcantes influencias no carácter cultural e material das poboacións nortenhas portuguesas (que tanta importancia terían nos proceso da Reconquista Cristiá). Serían eles, de feito, os grandes responsábeis pola estrutura agraria minifundiária do norte de Portugal (particularmente do Miño). A súa importancia é para máis atestada polo feito do norte portugués, e un pouco menos o centro litoral até á rexión de Lisboa , seren as zonas da Península Ibérica co maior número de topónimos xermánicos. Ver Dan Stanislawski (1959), The Individuality of Portugal: A Study in Historical-Political Geography, University of Texas Press.
  37. ↑ Jorge C. Arias (2007), Identity and Interaction: The Suevi and the Hispano-Romans, University of Virginia, p. 15..
  38. ↑ Ver, por exemplo: S.E. Al-Djazairi (2005), The Hidden Debt cho Islamic Civilisation, Bayt Al-Hikma Press; David Levering Lewis (2008), God’s Crucible: Islam and the Making of Modern Europe, 570–1215, Norton.
  39. ↑ a b Ignacio Olagüe Videla (1974), La Revolución islámica en Occidente.
  40. ↑ Emilio González Ferrín (2006), Historia Xeneral de Al-Andalus.
  41. ↑ Roger Wright (1982), Late Latin and Early Novela in Spain and Carolingian France, Liverpool, University of Liverpool.
  42. ↑ "At best we can define Berbers as Mediterranean. In terms of physical anthropology they are more closely related cho Italians, Sicilians, Spaniards and Egyptians than cho Nigerians, Saudi Arabians, or Ethiopians…" in Michael Brett & Elizabeth Fentress (1997), TheBerbers , Londres, Blackwell, p.4 (nota de rodapé con referencia a L. Cavalli-Sforza, P. Menozzi & A. Piazza (1994), History and Geography of Human Xenes, New Jersey, Princeton, p.158.
  43. ↑ Un antropobiólogo racialista como Günther dicía dos Berberes, en 1927: "In north Africa there are large areas with a predominantly Mediterranean population: the whole of the northern edge from Egypt cho Morocco, and beyond Morocco a tract along the coast southwards and reaching over cho the north-west African islands. The Spaniards have always been astonished at the likeness of their Berber foes in Morocco with themselves [...] Among the Berbers, particularly the Kabyles in the Riff and in the Aures range, a Nordic strain shows itself clearly, and in the Canary Islands there seems cho be a strain of the Crô-magnon race", in Hans F.K. Günther (1927),The racial elements of european history, Chapter VIN Part Four.
  44. ↑ Oliver Dutour (1981), Extension Saharienne du type anthropologique de Mechta-Afalou, Laboratoire de Géologie du Quaternaire du CNRS - Cah. O.R.S.T.O.Al., sér. Géol., vol. XIV, no 2, 1981: 189-111.
  45. ↑ S. Hachi e C. Roubet (2003), Les inhumations en nécropoles de l'Homme de Mechta-Afalou, Dossiers d'Archéologie, n° 282, pp. 16-21.
  46. ↑ Nicole Maca-Meyer et al. (2003), Mitochondrial DNA transit between West Asia and North Africa inferred from U6 phylogeography, BMC Genet. 4: 15..
  47. ↑ Joel D. Irish (2000), The Iberomaurusian enigma: North African progenitor or dead end?, Journal of Human Evolution, Volume 39, Issue 4, pp. 393-410..
  48. ↑ a b c d Bosch et al. (2001), High-resolution analysis of human Y-chromosome variation shows a sharp discontinuity and limited xene flow between northwestern Africa and the Iberian Peninsula, Am J Hum Genet. 2001 Apr;68(4):1019-29..
  49. ↑ Confirmado por Arredi et al. (2004), A predominantly neolithic origin for Y-chromosomal DNA variation in North Africa, Am J Hum Genet. 2004 Aug;75(2):338-45.
  50. ↑ Nebel et al. (2002), Genetic Evidence for the Expansion of Arabian Tribes into the Southern Levant and North Africa, Am J Hum Genet. 2002 June; 70(6): 1594–1596..
  51. ↑ Macaulay et al. (1999), The Emerging Tree of West Eurasian mtDNAs: A Synthesis of Control-Region Sequences and RFLPs, Am. J. Hum. Genet. 64:232–249..
  52. ↑ Fadhlaoui-Zid et al. (2004), Mitochondrial DNA heterogeneity in Tunisian Berbers, Ann Hum Genet. 2004 May;68(Pt 3):222-33..
  53. ↑ a b Esteban et al. (2004), Genetic relationships among Berbers and South Spaniards based on CD4 microsatellite/Alu haplotypes, Ann Hum Biol. 2004 Mar-Apr;31(2):202-12..
  54. ↑ B.Y. Loueslati et al. (2006), Islands inside an island: reproductive isolates on Jerba island, Am J Hum Biol. 2006 Jan;18(1):149-53..
  55. ↑ L. Cherni et al. (2005), Female xene pools of Berber and Arab neighboring communities in central Tunisia: microstructure of mtDNA variation in North Africa, Hum Biol. 2005 Feb;77(1):61-70..
  56. ↑ Myles et al. (2005), Genetic evidence in support of a shared Eurasian-North African dairying origin, Human Genetics, Volume 117, Number 1, pp. 34-42..
  57. ↑ A. Achilli et al. (2005), Saami and Berbers - an unexpected mitochondrial DNA link, Am J Hum Genet. 2005 May;76(5):883-6..
  58. ↑ L. Cherni et al. (2005), Female xene pools of Berber and Arab neighboring communities in central Tunisia: microstructure of mtDNA variation in North Africa, Hum Biol. 2005 Feb;77(1):61-70..
  59. ↑ Ornella Semino et al. (2004), Origin, Diffusion, and Differentiation of Y-Chromosome Haplogroups E and J: Inferences on the Neolithization of Europe and Later Migratory Events in the Mediterranean Area, Am J Hum Genet. 2004 May; 74(5): 1023–1034..
  60. ↑ N. Gérard et al. (2006), North African Berber and Arab influences in the western Mediterranean revealed by Y-chromosome DNA haplotypes, Hum Biol. 2006 Jun;78(3):307-16..
  61. ↑ Rita Gonçalves et al. (2005), Y-chromosome Lineages from Portugal, Madeira and Azores Record Elements of Sephardim and Berber Ancestry, Annals of Human Genetics, vol. 69, n. 4, p.443..
  62. ↑ Isabelle Dupanloup et al. (2004), Estimating the Impact of Prehistoric Admixture on the Genome of Europeans , Mol. Biol. Evol. 21(7):1361-1372...
  63. ↑ a b D. Comas et al. (2000), Alu insertion polymorphisms in NW Africa and the Iberian Peninsula: evidence for a strong genetic boundary through the Xibraltar Straits, Hum Genet. 107(4):312-9..
  64. ↑ Portal do Goberno da República Portuguesa - Portugal: Historia; Ver tamén: José Mattoso (2007), D. Afonso Henriques, Lisboa, Temas & Debates..
  65. ↑ Mário Maestri (2006), Mouriscos en Portugal triste historia, triste historiografia, in Contra Relatos desde el Sur. Apuntes sobre Africa y Medio Oriente, Año II, no. 3. CEA-UNC, CLACSO, Córdoba, Arxentina.
  66. ↑ Jorge Martins (2006), Portugal e os Xudeus: Volume I - dos primórdios da nacionalidade á lexislación pombalina, Lisboa, Vega.
  67. ↑ Antonio Medina Molera (1980), Historia de Andalucía.
  68. ↑ Ivan Van Sertima (ed.), African Presence in Early Europe, Journal of African Civilizations, vol.7, nº 2, 1985..
  69. ↑ Alfonso Pozo Ruiz, La procedencia de los esclavos negros en Sevilla..
  70. ↑ Herbert S. Klein (1999), The Atlantic Slave Trade, Cambridge, Cambridge University Press, p.21.
  71. ↑ José Ramos Tinhorão (1988), Os Negros en Portugal - Unha Presenza Silenciosa, Lisboa, Camiño.
  72. ↑ Tal é patente non só nos presentes movementos e organizacións racistas nordicistas, particularmente de lingua inglesa, como tamén, no pasado, na inferiorização «racial» dos Portugueses en contextos norteamericanos de recepción migratória, nos EUA e no Canadá. Ver: David Higgs (dir.), Portuguese Migration in global perspective, Toronto, Multicultural History Society of Ontario, 1990.
  73. ↑ Mesmo un antropo-biólogo como Carlton Coon escribía, no seu The Races of Europe (1939), que "On the whole, the absorption of negroes by the Portuguese has had no appreciable effect on the racial position of the country."
  74. ↑ L. Pereira et al. (2005), African female heritage in Iberia: a reassessment of mtDNA lineage distribution in present equipos, Hum Biol. 2005 Apr;77(2):213-29..
  75. ↑ Cruciani et al. (2004), Phylogeographic analysis of haplogroup E3b (E-M215) y chromosomes reveals multiple migratory events within and out of Africa, Am J Hum Genet. 2004 May;74(5):1014-22..
  76. ↑ C. Flores et al. (2004), Reduced genetic structure of the Iberian peninsula revealed by Y-chromosome analysis: implications for population demography, Eur J Hum Genet. 2004 Oct;12(10):855-63..
  77. ↑ M. Brión et al. (2005), Introduction of an single nucleodite polymorphism-based Major Y-chromosome haplogroup typing kit suitable for predicting the geographical origin of male lineages, ELECTROPHORESIS, vol. 26, n. 23 , pp. 4411-4420..
  78. ↑ M. Brión et al. (2004), A collaborative study of the EDNAP group regarding Y-chromosome binary polymorphism analysis, Forensic Science International, vol. 153, n. 2-3, pp. 103-108..
  79. ↑ Z.H. Rosser et al. (2000), Y-chromosomal diversity in Europe is clinal and influenced primarily by geography, rather than by language, Am J Hum Genet. 2000 Dec;67(6):1376-81..
  80. ↑ O. Semino et al. (2004), Origin, diffusion, and differentiation of Y-chromosome haplogroups E and J: inferences on the neolithization of Europe and later migratory events in the Mediterranean area, Am J Hum Genet. 2004 May;74(5):1023-34..
  81. ↑ F. Di Giacomo et al. (2003), Clinal patterns of human Y chromosomal diversity in continental Italy and Greece are dominated by drift and founder effects, Mol Phylogenet Evol. 2003 Sep;28(3):387-95..
  82. ↑ E. Bosch et al. (2001), High-Resolution Analysis of Human Y-Chromosome Variation Shows a Sharp Discontinuity and Limited Xene Flow between Northwestern Africa and the Iberian Peninsula, Am J Hum Genet. 2001 Apr;68(4):1019-29..
  83. ↑ Olga Fernando et al. (2005), Peopling of the Azores Islands (Portugal): Data from the Y Chromosome, Human Biology, vol. 77, n. 2, pp. 189-199..
  84. ↑ Domingos Neto et al. (2007), The African contribution cho the present-day population of the Azores Islands (Portugal): Analysis of the Y chromosome haplogroup E, Am J Hum Biol (21 August 2007)..
  85. ↑ C Santos et al. (2003), Genetic structure and origin of peopling in the Azores islands (Portugal): the view from mtDNA, Ann Hum Genet, Vol. 67, No. Pt 5. (September 2003), pp. 433-456..
  86. ↑ Rita Gonçalves et al. (2005), Y-chromosome Lineages from Portugal, Madeira and Azores Record Elements of Sephardim and Berber Ancestry, Annals of Human Genetics, Volume 69, Number 4, July 2005 , pp. 443-454(12)..
  87. ↑ Ana T. Fernandes et al. (2006), Analysis of Y-chromosome and mtDNA variability in the Madeira Archipelago population, International Congress Series, Volume 1288, April 2006, pp. 94-96..
  88. ↑ António Brehm et al. (2003), Mitochondrial portraits of the Madeira and Azores archipelagos witness different genetic pools of its settlers, Human Genetics, vol. 114, n. 1, pp. 77-86..
  89. ↑ Alberto Vieira, O Infante e a Madeira: dúbidas e certezas, Centro Estudos Historia Atlântico..
  90. ↑ José Leite de Vasconcelos, Etnografia Portuguesa, Libro II, pp. 47-48.
  91. ↑ Carlos Flores et al. (2004), Reduced genetic structure of the Iberian peninsula revealed by Y-chromosome analysis: implications for population demography, European Journal of Human Genetics (2004) 12, 855–863..
  92. ↑ De feito, a presente poboación portuguesa presenta características que non só a marcan como unha poboación ibérica paleolítica, mais tamén como unha poboación, conxuntamente cos vascos, relativamente illada de grandes influencias mediterrânicas, ben como cun nivel de especificidades tales que apuntan para un Efecto fundador ("The Portuguese have a characteristic unique among world populations: a high frequency of HLA-A25-B18-DR15 and A26-B38-DR13, which may reflect a still detectable founder effect coming from ancient Portuguese"). Ver A. Arnaiz-Villena et al. (1997), Relatedness among Basques, Portuguese, Spaniards, and Algerians studied by HLA allelic frequencies and haplotypes, Immunogenetics, 47(1):37-43.
  93. ↑ Rui Pena Pires (2003), Migrações e Integración: Teoría e Aplicacións á Sociedade Portuguesa, Oeiras, Celta Editora.
  94. ↑ Sexa cal for a modalidade de regularização legal da residencia. Repárese que nos datos que se seguen non están incluídos, alén de obviamente as persoas en situación irregular, os cidadáns da Unión Europea que, encontrándose en Portugal, non desenvolveron os procesos de regularização de residencia, nomeadamente pola súa estadía ser a prazos limitado (como no caso cada vez máis relevante dos estudantes universitarios europeos en sistemas de intercambio académico por prazos non superiores a 1 ano).
  95. ↑ INE, Poboación Estranxeira en Portugal - 2006, 13 de decembro de 2007..
  96. ↑ Servizo de Estranxeiros e Fronteiras, Estatísticas 2006..
  97. ↑ Presidencia da República, A contribución da inmigración para o crecemento da poboación portuguesa, 1981-2005..
  98. ↑ Presidencia da República, Os números posíbeis da inmigración en Portugal - Porcentaxe de Estranxeiros na Poboación Total, 2000-2004..
  99. ↑ J. Vala et al. (2002), Cultural Differences and hetero-ethnicization in Portugal: the perceptions of black and white people, Portuguese Journal of Social Sciences, 1(2), pp. 111-128.
  100. ↑ J. Vala et al. (1999), Expresións dos racismos en Portugal: Perspectivas psicossociológicas, Lisboa, Instituto de Ciencias Sociais.
  101. ↑ J. Vala et al. (1999), A construción social da diferenza: Racialização e etnicização de minorías e Racismo sutil e racismo flagrante en Portugal, in Novos dos racismos: Perspectivas comparativas, Oeiras, Celta.
  102. ↑ R. Cabecinhas (2003), Categorização e diferenciação: A percepción do estatuto social de distintos grupos étnicos en Portugal, Sociedade e Cultura, 5, pp. 69-91.
  103. ↑ R. Cabecinhas & L. Amâncio (2003), A naturalização da diferenza: Representacións sobre raza e grupo étnico, Actas da III Xornada Internacional sobre Representacións Sociais, Universidade do Estado do Río de Xaneiro/Maison des Sciences de l’Homme, pp.982-1007.
  104. ↑ R. Cabecinhas & L. Cunha (2003), Colonialismo, identidade nacional e representacións do ‘negro’, Estudos do Século XX, 3, pp. 157-184.
  105. ↑ José Machado Pais (1999), Consciencia Histórica e Identidade - Os Mozos Portugueses nun Contexto Europeo, Lisboa, Secretaría de Estado da Xuventude / Celta.
  106. ↑ Comunidade Israelita de Lisboa..
  107. ↑ Nunha breve cronoloxía: 1526 - Alvará de João III, de 13 de marzo de 1526, prohibiu que os ciganos entrasen no reino, e ordenou que saísen os que acá estaban; 1538 - Nova lei de 26 de novembro dese ano, ordenando a súa expulsão; 1592 - Lei de 28 de agosto agravou as penas contra os ciganos que dentro de 4 meses non saísen de Portugal; Ordenacións Filipinas, proíbindo a entrada no Reino; 1606 - Alvará de 7 de xaneiro esixindo a observância das Ordenacións, coa mesma pena agravada con degredo para as galés e con severas cominações para os maxistrados remissos; 1614 - Nova carta régia de 3 de decembro impedindo a súa entrada no Reino; 1618 - Carta régia de 28 de marzo en que o monarca mandaba averiguar se no Reino andaban ciganos con «traxe e lingua distinta dos naturais»; 1654 - D. João IV mandou prender os ciganos que había no Reino e embarcalos para Maranhão, Cabo Verde e San Tomé; 1718 - D. João V, en 10 de decembro de 1718, determinou a expulsão dos ciganos. Ver Joel Serrão, Dicionario de Historia de Portugal, ed. de 2006.
  108. ↑ ECRI (2002), Informe da Comisión Europea contra o Racismo e a Intolerancia - Segundo Informe sobre Portugal, Estrasburgo, p. 23..
  109. ↑ SOS Racismo (2001), Ciganos – números, abordaxes e realidades, Ed. SOS Racismo, Lisboa.
  110. ↑ ECRI (2002), Informe da Comisión Europea contra o Racismo e a Intolerancia - Segundo Informe sobre Portugal, Estrasburgo, pp. 23-25..
  111. ↑ Flavia C. Parra et al. (2003), Color and genomic ancestry inBrazilians , Proc Natl Acad Sci U S A. 2003 Jan 7; 100(1): 177–182..
  112. ↑ Ministerio dos Negocios Estranxeiros, Comunidades Portuguesas e Comunidades Luso-descendentes, 2008..
  113. ↑ Dirección Xeral dos Asuntos Consulares e Comunidades Portuguesas do Ministerio dos Negocios Estranxeiros (1999), Datos Estatísticos sobre as Comunidades Portuguesas, IC/CP - DGACCP/DAX/DID - maio 1999.

Ver tamén

Commons
O Wikimedia Commons posúe multimedia sobre Portugueses
Bandeira de Portugal Portugal
Bandeira • Brasão • Cinema • Culinária • Cultura • Demografia • Deporte • Economía • Forzas Armadas • Xeografía • Historia • Illas • Penínsulas • Portal • Política • Ríos • Subdivisões • Transportes • Turismo • Imaxes
Obtida de "http://ks312089.kimsufi.con../../../../es/p/o/r/Portugueses.html"
Your Ad Here