pastel - Wikilingue - Encydia
Nota: Para outros significados de Pastel, vexa | Pastel | ||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Isatis tinctoria L. en flor.
|
||||||||||||||
| Clasificación científica | ||||||||||||||
|
||||||||||||||
|
|
||||||||||||||
| Isatis tinctoria |
Pastel, nome común da planta Isatis tinctoria L. e do extracto fermentado das súas follas usado como corante azul en pintura e tinturaria. Para alén do uso en tinturaria, era usada para facer pinturas corporais (azul) e para fins medicinais. Coa introdución do índigo tropical e do anil, caeu en desuso. A súa utilización actual limítase á tinturaria artística e á produción de tecidos orgánicos (isto é producidos sen recurso a produtos sintéticos).
O pastel é unha planta anual ou bienal, raramente perene, da familia das crucíferas (Brassicaceae), nativa no liches da Europa, mais naturalizada en case toda a zona aderezada e subtropical. A planta, moi semellante no hábito, ramificação e aspecto das fohas ao nabo silvestre e á couve, atinxe cerca de 100 cm de altura, producindo entre maio e setembro abondosos flores hermafroditas amarelas, agrupadas en pequenos acios. As flores son polinizadas por insectos e producen vagens que amadurecem cerca dun mes tras a polinização. Pode ser cultivada en calquera tipo de solo, aínda que prefira solos lixeiros. Necesita de elevada humidade para germinar e de boa exposición solar para atinxir o máximo desenvolvemento, aínda que tolere algún ensombramento. No seu habitat natural e nas zonas onde se naturalizou aparece en zonas perturbadas de carácter ruderal e en falésias e outros locais ben drenados. As follas son amargas e fortemente adstringentes.
As follas e caules son ricos no glicosídeo indican que ao decompor-se por fermentação produce indigotina, o principio activo do corante azul índigo. O pastel-dos-tintureiros, despois de seco, é unha sustancia terrosa, sen cheiro ou sabor, de memoria azul-escuro, gañando un brillo violeta acobreada cando fregado, contendo, alén da indigotina, numerosas outras sustancias corantes e impurezas inertes. A indigotina é insolúvel en auga, de aí o seu interese en tinturaria, disolvéndose só en ácidos fortes.
O pastel era cultivado en canteiro e despois replantado en regos, usando a mesma práctica cultural comunmente usada para as couves. A planta non podía ser cultivada con logro no mesmo terreo en anos seguidos, polo que era cultivada en rotação con trigo, milho ou hortícolas. As follas da planta do pastel eran colhidas dúas veces por ano, trituradas nun engenho constituído por unha atafona movida por unha vaca ou burro, e transformadas en bólas que eran deixadas fermentar. A fermentação, que producía un cheiro pútrido intenso, levaba ao desdobramento dos pigmentos corantes contidos nas follas. As bólas fermentadas eran despois deixadas a secar até atinxiren un grao reducido de umidade, sendo despois encamiñadas para as tinturarias.
O pastel, a par da urzela, constituíu un dos principais produtos de exportación dos Azores no seu período inicial de colonización (séculos XV e XVI), orixinando un activo comercio entre as illas e a Flandres. Este comercio, cedo transformado en monopolio da coroa portuguesa, era tan importante que foi creado o cargo de "lealdador" do pastel co obxectivo de garantir a calidade e o peso das bólas exportadas. Dese tempo ficaron varios traços na toponímia açoriana, sendo comúns as designacións de Canada do Engenho e Engenho, referindo os locais onde se situaban as instalacións de preparación do pastel. No Faial a memoria da cultura do pastel é perpetuada na designación do lugar do Pasteleiro, aforas da cidade da Horta.
