museo nacional do azulejo - Wikilingue - Encydia
O Museo Nacional do Azulejo, en Lisboa, é un dos máis importantes museos de Portugal , pola súa colección singular, dedicada ao azulejo, expresión artística diferenciadora da cultura portuguesa, e polo edificio ímpar en que se encontra instalado, o antigo Convento da Madre de Deus, fundado en 1509 pola raíña D. Leonor (1458-1525).
No acervo, destaque para un panel de azulejos representa unha panorâmica de Lisboa antes do terremoto de 1755.
Táboa de contido |
Historia do MNAz
De anexo da Casa Pia a anexo do Museo Nacional de Arte Antiga
Tras as intervencións de José Maria Nepomuceno e de Liberato Telles, os edificios do Convento e Igrexa da Madre de Deus foron sendo obxecto de moitas reparações e alteración dos espazos sempre como parte integrante do Asilo D. Maria Pia. Para o local foron sendo conducidos e almacenados paneis de azulejo, provenientes doutros locais, que inicialmente se destinaban á decoração do interior do edificio, mais que acabaron por alí permanecer gardados en caixotes.
Xurdiu, entón a hipótese de colocar so a tutela do Museo Nacional de Arte Antiga diversos monumentos, a fin de poder ser feita a súa salvaguarda patrimonial, ficando estabelecido, nunha carta do seu director João Couto datada de 15 de decembro de 1954, que a Igrexa e dependencias da Madre de Deus, en Xabregas , deberían ser consideradas como anexos do Museo Nacional de Arte Antiga.
Os 500 anos do nacemento da Raíña D. Leonor
Co obxectivo de realizar unha exposición comemorativa dos 500 anos do nacemento da Raíña D. Leonor a Fundación Calouste Gulbenkian custeou os gastos con grandes obras de restauro, designadamente, no claustro e pinturas, da Igrexa da Madre de Deus.
O ano de 1957 iniciáronse os traballos preparatorios téndose considerado deber clasificar todo o conxunto como monumento nacional, e por despacho ministerial de homologación o día 12 de novembro de 1957, ficou determinado a súa integración no Museo Nacional de Arte Antiga a través de orientacións políticas específicas de salvaguarda patrimonial.
Cando, o día 7 de xaneiro de 1958, a exposición terminou, os edificios foron entregados á tutela daquel museo, sendo pronto levantada a cuestión de aproveitamento dos espazos para a instalación dun Museo do Azulejo.
Un museo de azulejos
Procedeuse á transferencia dos azulejos para a Madre de Deus, téndose ocupado da montaxe e organización o Enxeñeiro João Miguel dos Santos Simões, vogal efectivo da Academia Nacional de Belas-Artes, responsábel pola Brigada de Estudos de Azulejaria da Fundación Calouste Gulbenkian e conservador-ajudante do Museo Nacional de Arte Antiga.
En 1965, o Director–Xeral do Ensino Superior e das Belas Artes, concluíndo que iría estudar a posibilidade de abrir o Museo ao público, na parte dada como montada, considerou indispensábel crear determinadas condicións para as súa concreción[1].
Nunha información datada de 12 de decembro de 1967, Santos Simões refírese á exposición, ocorrida a 30 de setembro, sobre o Museo do Azulejo, informando que aínda que este poida ser aberto ao público, tal como se encontra, conviría que se abreviassem os traballos de pequenas reparações e acabamentos.
O día 3 de febreiro de 1971, Santos Simões, nunha carta dirixida á directora do Museo Nacional de Arte Antiga, solicita a necesidade de haber unha reunión urxente entre todas as institucións intervenientes no Convento da Madre de Deus/Museo do Azulejo, de forma a ser revisado o problema da súa imperiosa inauguración. De modo a continuar as tarefas iniciadas por Santos Simões, Rafael Salinas Calado, foi convidado, en 1973, por Maria José Mendonça para se ocupar da Sección de Cerámica do Museo Nacional de Arte Antiga, localizada desde 1959 no antigo Convento da Madre de Deus.
O Decreto-Lei n.º 404/80, de 26 de setembro[2], concedeu ao Museo do Azulejo a emancipação, tornándoo nacional e autonomizando-o en relación ao Museo Nacional de Arte Antiga, do cal constituía un anexo desde 18 de decembro de 1965.
O edificio
A fundación
Fundado por iniciativa da Raíña D. Leonor (1458-1525), muller de D. João II e irmá de D. Manuel, o espazo conventual da Madre de Deus comezou por ser constituído por algunhas casas e horta compradas á viúva de Álvaro da Cunha, no cal se constituíu un núcleo modesto co obxectivo de albergar un pequeno grupo de freiras Franciscanas Descalças da primeira Regra de Santa Clara, recentemente-chegadas do convento de Jesus en Setúbal. A igrexa, espazo fundamental para a comunidade, só máis tarde veu a ser completada.
O sitio onde crecía o conxunto monástico da Madre de Deus, constituía un dos máis aprazíveis lugares do termo de Lisboa, banhado polo río e poboado de hortas e pomares que abastecían a cidade. Do núcleo primitivo do mosteiro pouco se sabe hoxe en día, aínda que sexa seguro afirmar que a súa planta repite a de o Mosteiro da Rosa e, só un rexistro iconográfico que relata a chegada das relíquias de Santa Auta ao convento, feito que na realidade ocorreu en 1517, nos mostra un edificio con imprecisións na representación arquitectónica visíbel ao nivel das proporcións, e un correcto esaxero decorativo.
O conxunto arquitectónico deixado por D. Leonor, á data da súa morte, era verdadeiramente exíguo, e as queixas das freiras levaron á realización dunha gran campaña de remodelación emprendida por D. João III.
A campaña de D. João III
Segundo a documentación de época, D. João III ordenou ao Arquitecto Diogo de Torralva que trazase unha nova igrexa para a Madre de Deus, de dimensións máis amplas e cun novo coro. As crónicas conventuais informan aínda que a antiga igrexa de D. Leonor foi adaptada a sala do capítulo. Tamén desta campaña data o claustro coas súas varandas de pedraria e devotíssimas capellas.
Nacía así, un edificio de raíz clásica cunha capela-mor de planta cadrada, cuberta por unha cúpula, cuxo tambor sería resgado por xanelas que as freiras pediron ao Rei para encerrar, pois sentían moito a devassa. A propia articulação da capela-mor co corpo da igrexa, de nave única, remite para os modelos Serlianos. De igual forma, o claustro reflexiona os modelos clásicos, non só a nivel da nova escala como tamén na linguaxe arquitectónica.
A devoção ao convento foi tan sentida por D. João III que mandou construír un passadiço do Paço contíguo para a igrexa a fin de poder asistir á misa da tribuna real. Nas palabras de Frei Jerónimo de Belén para mellor expresar o seu amor "se mandou retratar, e á Raíña súa muller e en dous cadros se achão os seus retratos no coro".
"Unha igrexa toda cosida en ouro"
Nos finais do século XVII, o Rei D. Pedro II acudiu de novo ás freiras clarissas do Mosteiro da Madre de Deus mandándoo reparar quasi todo de novo. Para o efecto, chamou João Rebello de Campos, Procurador da Mitra do Bispo D. Jerónimo Soares e detentor dun gran xenio para delinear plantas para edificios, segundo Diogo Barbosa de Machado.
Esta campaña fíxose sobre todo sentir a nivel decorativo, pois data desta época (cª 1670-1690) a execución das pinturas dos tectos da igrexa, coro-alto e corpo da igrexa do taller de Marcos da Cruz e Bento Coello da Silveira. Os paneis de azulejos holandeses foron colocados en 1686 a expensas de Luís Correia da Paz, deputado do tribunal da Xunta do Comercio do Brasil que, en troco, recibiu das freiras a licenza de se facer sepultar, xuntamente cos membros da súa familia, en hum carneiro e sepultura na igrexa do convento. Para alén das pinturas e azulejos, a igrexa recibiu altares de talla dourada, ben como douramento nas molduras das pinturas que decoravam a igrexa e o coro-alto.
En 1707, Frei Agostinho de Santa Maria deu o seu testemuño perante as obras barrocas seiscentistas: a igrexa he hum ceo aberto; non só pola espiritual consolação que reciben as súas almas todos os que nella entrão, mais aínda nos ornatos, aceyo e riqueza della, que está toda cozida en ouro; e ornada de ricas e excelentes pinturas.
O reinado de D. João V trouxen novas campañas decorativas ao Mosteiro. So a supervisión do Padre José Pacheco da Cunha construíuse unha nova sacristia (1746-1750) para onde traballaron o pintor André Gonçalves, o Mestre entalhador Félix Adauto da Cunha, o carpinteiro António da Silva, o Mestre Serralheiro Manuel da Rocha e os lavrantes Luís João e Amaro Gonçalves. En paralelo, a talla do coro-alto e da igrexa (arco do cruceiro) comezou tamén a ser renovada por estes anos. A este sacristão débese tamén a campaña decorativa da Casa do Ante-coro con pinturas figurando a Vida de Santo António atribuídas ao taller de André Gonçalves.
O Terremoto de 1755 provocou algunha ruína no edificio, en particular a igrexa co desabamento de paredes medias co coro, a destrución do altar-mor, a caída de pinturas do tecto da igrexa e do coro-alto.
O Rei D. José custeou as obras de arranxo que consistiron na execución dunha nova tribuna, restauro e produción de novas pinturas. Nesta campaña participaron, de novo, o pintor André Gonçalves e o entalhador Félix Adauto, ben como os douradores Vicente Ribeiro, José Joaquim e o carpinteiro Mestre Bernardino. Aos primeiros artistas está documentada a pintura de tres novos paneis a óleo para a igrexa e a execución do púlpito de talla dourada, respectivamente.
Todo este conxunto producía nos fieis gran emoción debido á decoração total dos espazos, característica do Barroco, e á riqueza dos materiais (azul dos azulejos, o dourado da talla, a policromia das pinturas a óleo) contribuíndo para exemplificar o concepto de arte total.
O Asilo D. Maria Pia
O século XIX trouxen ao edificio profundas modificacións institucionais e funcionades, tendo a extinción das ordes relixiosas, en 1834, posto fin ás actividades adorades daquela Institución.
A partir de 1896 deuse inicio a amplas obras de restauro destinadas á conversão dos espazos dispoñíbeis e a súa adaptación a unha nova utilización civil – a instalación do Asilo D. Maria Pia, segundo unha actitude historicista entendível nunha cultura tardo-romántica que entrar na altura.
Para o local foron sendo conducidos e almacenados paneis de azulejo, que inicialmente se destinaban á decoração dos espazos, mais que acabaron por alí permanecer gardados en caixotes.
O MNAz
Nos inicios do século XX, a fin de poder ser feita a súa salvaguarda patrimonial, diversos monumentos foron colocados so a tutela do Museo Nacional de Arte Antiga, ficando estabelecido, que a Igrexa e dependencias da Madre de Deus, en Xabregas, debían ser consideradas como anexos daquel museo nacional.
Coas conmemoracións do quinto centenario do nacemento da raíña D. Leonor, a Fundación Calouste Gulbenkian custeou grandes obras no claustro do convento, a fin de alí ser realizada unha gran exposición evocativa. Cando, o día 7 de xaneiro de 1958, a exposición terminou, foi, de inmediato, levantada a cuestión do aproveitamento daqueles espazos par a instalación dun Museo do Azulejo.
So a atenta e coñecedora orientación do Eng. João Miguel dos Santos Simões, o Museo do Azulejo foi crecendo, sala a sala, conquistando o espazo ocupado polos talleres do asilo D. Maria Pia.
Por fin, o día 26 de setembro de 1980, o Museo do Azulejo emancipa-se, tornándose Nacional e autonomizando-se en relación ao Museo Nacional de Arte Antiga, do cal constituía un anexo desde 18 de decembro de 1965.
Tal como calquera organismo, os edificios tamén precisan de crecer, de se modificar, de se valorizar, concentrando en si mesmos de lugares memoria e de vivencias pasadas, tornándose, por todo isto, espazos vivos.
Conexións externas
Notas
- ↑ Sobre o Museo do Azulejo como anexo do Museo Nacional de Arte Antiga, cf. o Decreto-Lei n.º 46758, de 18 de decembro de 1965
- ↑ Cf. [1]
