mosteiro da batalla - Wikilingue - Encydia
|
||||
| Patrimonio Mundial — UNESCO | ||||
Convento de Santa Maria da Vitoria
|
||||
| Informacións | ||||
|---|---|---|---|---|
| Inscrición: | 1983 | |||
| Localización: | 39º39'32"N 8º49'33"O | |||
| Criterios: | C(i) (ii) | |||
| Descrición UNESCO: | fr en | |||
O Mosteiro de Santa Maria da Vitoria (máis coñecido como Mosteiro da Batalla[1]) sitúase na Batalla, Portugal, e foi mandado edificar por D. João I[2] como agradecimento á Virgem Maria pola vitoria na Batalla de Aljubarrota.[2] Este mosteiro dominicano foi construido ao longo de dous séculos, desde o inicio en 1386 até cerca de 1517, ao longo do reinado de sete reis de Portugal, aínda que desde 1388 xa alí vivisen os primeiros dominicanos. Exemplo da arquitectura gótica tardía portuguesa, ou estilo manuelino, é considerado patrimonio mundial pola UNESCO, e en 7 de xullo de 2007 foi elixido como unha das sete marabillas de Portugal.[3] En Portugal, o IPPAR aínda clasifícao como Monumento Nacional, desde 1910.[4]
Táboa de contido |
Historia
No arranque das obras do Mosteiro da Batalla foi construído un pequeno templo, cuxos vestixios eran aínda visíbeis no principio do século XIX. Era nesta edificação ― Santa Maria-a-Vella, tamén coñecida por Igrexa Vella ― que se celebraba misa, dando apoio aos obreiros do estaleiro. Tratábase dunha obra pobre, feita con escasos recursos.
En traços esquemáticos coñécese a evolución do estaleiro propiamente dito e o grao de adianto das obras. Sábese que ao proxecto inicial corresponde a igrexa, o claustro e as dependencias monásticas inerentes, como a Sala do Capítulo, sacristia, refeitório e anexos. É un modelo que se asemella ao adoptado, en termos de orgánica interna, polo grande mosteiro alcobacense.
A capela do Fundador, capela funerária, foi engadida a este proxecto inicial polo propio rei D. João I, o mesmo acontecendo coa rotunda funerária coñecida por Capelas Imperfeitas, da iniciativa do rei D. Duarte.
O claustro menor e dependencias adxacentes, ficaría a deberse á iniciativa de D. Afonso V, sendo de notar o desinteresse de D. João II pola edificação. Volvería a recibir os favores reais con D. Manuel, mais soamente até 1516-1517, ou sexa, ater á súa decisión en favorecer decididamente a fábrica do Mosteiro dos Jerónimos.
O Mosteiro foi restaurado o Século XIX, so a dirección de Luís Mouzinho de Albuquerque, de acordo coa traza de Thomas Pitt, viaxeiro inglés que estivera en Portugal nos fins do Século XVIII, e que dera a coñecer por toda a Europa o mosteiro a través das súas gravuras. Neste restauro, o Mosteiro sufriu transformacións máis ou menos profundas, designadamente pola destrución de dous claustros, xunto das Capelas Imperfeitas e, nun cadro de extinción das ordes relixiosas en Portugal, pola remoción total dos símbolos relixiosos, procurando tornar o Mosteiro nun símbolo glorioso da Dinastia de Avis e, sobre todo, da súa primeira xeración (a dita Ínclita Xeración de Camões ). Data desa altura a actual configuración da Capela do Fundador e a vulgarização do termo Mosteiro da Batalla (celebrando Aljubarrota) en detrimento de Santa Maria da Vitoria, nunha tentativa de erradicar definitivamente as designacións que lembrasen o pasado relixioso do edificio.
Áreas
Capela-Mor
A Capela-Mor parece ser de acabamento posterior, co seu arco triunfal acairelado, podendo igualmente considerarse dúas as fases de traballo das capelas colaterais. Na zona das dependencias claustrais é posíbel que os traballos avanzasen máis rapidamente do que no corpo do templo. As galerias norte e occidental estarían xa levantadas, mais foi Huguet quen terá dato acabamento ás do lado sur e nascente (todas elas con sete tramos), respectando porén o trazado anterior, con bóvedas en cruzaría de grandes chaves unidas por cadea longitudinal, sen mísulas, descansando en finos colunelos dun e doutro lado das paredes.
Sala do Capítulo
Couben ao mestre Huguet finalizar a célebre Sala do Capítulo (Túmulo do Soldado Descoñecido), de planta cadrada, cuberta por unha bóveda de estrela dun só voo. Esta bóveda é, efectivamente, unha obra de notábel técnica construtiva gótica,[5] sendo formada por dezaseis nervuras radiais, oito lanzadas das paredes, as restantes lanzadas das chaves secundarias exteriores, convergindo para unha gran chave central de decoração vegetalista, desenvolvida en dúas coroas. A face exterior desta sala, deitando para a galeria do claustro, é formada por un portal central de rasgamento profundo ― con cinco arquivoltas de fóra e catro do lado de dentro ―, o van ornado por cogulhos radiantes. De cada lado ábrense dous grandes vans quebrados, cubertos cada un deles por dúas xanelas geminadas cunha bandeira recrtada e rendilhada segundo preceptos do gótico flamejante. San sobrepujadas por un óculo.
A sala capitular posúe , ornamentação figurativa digna de rexistro: o programa dominante é mariológico, sinalándose na xanela sur virada para a crasta en dous capitéis, a representación dunha Anunciação, coa virgem á dereita e o anxo á esquerda. Nosa Señora suxeita unha vasilha co seu brazo dereito ― tendo o colo ornado por un colar de pendentes en forma de man (signos apotropaicos) ― e o anxo a típica filcatéria enrolada en torno ao corpo.
Outro elemento iconográfico bastante coñecido, é a representación, nunha das mísulas, do que se supón ser, con bastante razón, o mestre albanel, en fórmula de retrato (é notoriamente individualizada a expresión do rostro). Vestido con traxe de inicios do século XV, unha túnica cintada por faixa, chapéu de turbante trazado e pendente, suxeita na man esquerda unha régua tendo a outra man pousada no xeonllo dereito.
Capela do Fundador
Un dos máis importantes edificios adxacentes ao mosteiro e que marca indelebelmente o seu carácter «real», sendo ben esclarecedor canto aos intentos envolvidos é, precisamente, a chamada Capela do Fundador. Trátase dunha construción situada á dereita do templo, encostada ao flanco exterior da nave sur, por onde se fai a entrada. Posúe planta cadrada, na cal se inscribe ao centro un octógono, que se desenvolve en volume para cima, ao nivel do seu segundo andar ― un octógono que funciona, tamén, como lanterna. Esta capela foi trazada por mestre Huguet e encontrábase aínda en obras en 1426 , sendo terminada pouco despois do falecimento do monarca, que para alí foi trasladado, xuntamente co corpo da raíña, un ano despois (1434).
Polo exterior, imponse como unha masa homogénea acentuando a horizontalidade do frontispício do templo. Ofrece tres faces libres, cada unha das cales ritmada por dous contrafortes, e onde se resgan tres janelões, co que fica a eixe máis largo do que os restantes. Encima, saliéntase o exterior do octógono central de onde parten oito arcobotantes acailerados apoiados nos contrafortes exteriores, que se prolongan en Pegões pinaculados alén do terraço. O conxunto é rematado por un rizo de grilhagens flamejantes. Orixinalmente, o octógono era coroado por un grande coruchéu en agulla, que caeu co terremoto de 1755.
No interior, a luz irrompe dos janelões da fachada e das frestas de dous lumes existentes en cada face do octógono central. É unha luz diáfana, que incide particularmente no centro do monumento, onde se ergue o mausoléu do rei e da raíña. A bóveda é complexa, formada por arcos cruceiros que, partindo de baquetas embebidas nas paredes, entroncam en chaves centrais, a partir das cales as nervuras despejam o seu peso sobre as baquetas da face exterior do octógono central, compondo, desta forma, unha especie de nave ou deambulatório.
O octógono propiamente dito, no centro do edificio, é formado por oito piares compósitos, de columnas enfeixadas e ábrese a través de oito arcos apuntados co intradorso ornado de cairéis trilobados. O seu interior é de «dous andares»: o inferior corresponde aos piares e arcos, mentres no andar superior se resgan as xanelas lanternárias. Tamén a bóveda deste corpo central é estrelada, con oito brazos principais, oito terceletes e dezaseis nervuras secundarias, apoiadas en oito chaves radiais e unha chave central de grande diâmetro, mostrando o rendilhado, no medio da cal se inscriben, en relevancia, as armas reais. Nas paredes résganse arcos sólidos que albergan os túmulos dos príncipes de Avis: D. Pedro, súa muller e D. Fernando.[6] Os túmulos dentro do nicho de volta quebrada con arquivolta exterior en contracurva, posúen frontais en relevancia decorados cos brasões dos príncipes, enmarcados por ornamentação floral, sendo na súa totalidade un dos primeiros e máis profusos conxuntos de heráldica familiar de grande porte existente en Portugal, de acordo, de feito, con esquemas certamente importados de Inglaterra . Outros arcos sólidos baleiros prevían máis deposições tumulares, mais foron desaproveitados atendendo á decisión de D. Duarte en construír novo panteão, vindo a ser cubertos soamente en 1901 .
Panteão de D. Duarte
O Panteão de D. Duarte, tamén coñecido por Capelas Imperfeitas, foi planeado tendo en conta unha lectura rigorosa do testamento de D. João I, optando aquel monarca por crear o seu propio espazo funerário. Así, D. Duarte deu inicio á edificação dunha rotunda atrás da cabeceira. De calquera modo, as obras, tamén conducidas por Huguet, non foron terminadas, unha vez que a súa edificação comezou sensibelmente en 1434 , tendo o monarca falecido catro anos despois, deixándoas incompletas. Mais o trazado estaba certamente delineado e as obras dos reinados seguintes foron lentamente tentando rematar o edificio, tendo porén ficado por facer o principal: o lanzamento da gran bóveda central. Ao contrario do que se poida xulgar, esta operación non levantaría grandes problemas técnicos visto que o van a cubrir pouco maior era do que o existente na Sala do Capítulo.
Tratábase, efectivamente, dun edificio cun corpo central octogonal e entrada a eixe (articulada coa cabeceira por un átrio abobadado), á volta do cal se dispuñan sete capelas radiantes. Nacendo dos grandes macizos polistilos que conforman a estrutura, levantar un corpo octogonal provido de grandes janelões, abobadado e debidamente escorado en arcobotantes, previsto para configurar un amplo espazo de planta centrada completamente unificado. As capelas existentes ábrense para o recinto a través de grandes arcos quebrados acairelados, posuíndo cada unha delas un coro recto e un cume prismático de tres faces, cun só janelão de dous lumes en cada face e cobertura de bóveda nervurada. Entre as capelas, servindo de reforzo, ábrense seis pequenas áreas de planta triangular, sen acceso, máis baixas que as capelas e decoradas exteriormente cun janelão.
Nas capelas foi dado un acabamento posterior e máis coidado á que se destinaba a recibir o mausoléu de D. João II e D. Leonor, tendo as obras ser patrocinadas pola raíña. A data desta intervención é difícil de determinar, podendo ser bastante tardía. De calquera modo, a decoração deste fragmento atinxe proporcións verdadeiramente asombrosas, sendo un exemplo único no gótico portugués. As nervuras son acaireladas, con nervios secundarios de función só escultórica, mais con pequenas chaves en cúspide invertida, decoradas con motivos vegetalistas trepanados, sendo as chaves maiores rendilhadas, presentando, á súa vez, as armas reais e o «corpo de empresa» de D. João II (o pelicano) e da Raíña D. Leonor (o camaroeiro).
Refeitório
O Refeitório é cuberto por bóvedas de berce quebrado de catro tramos marcados por arcos torais e apoiada en mísulas sobre rizo circundante.
Claustro Real
O Claustro Real é dun só piso con sete tramos por á, constituídos por arcos quebrados, de vans dissemelhantes, con bandeiras rendilhadas apoiadas en colunelos esculpidos, entre contrafortes con ressaltos, rematados por pináculos piramidais. Ten galerias cubertas por bóvedas de cruzaría de ogivas con cadea longitudinal, asentes en medias-columnas fasciculadas con capitéis vegetalistas en dous andares, e remate en platibanda rendilhada con flores-de-liz . No cunhal, foi edificado un torreão octogonal de remate piramidal. No interior, encóntrase unha fonte con conca lobulada e dúas copas polilobadas graduadas, a primeira con máscaras semi-vegetalistas. Ten unha cobertura en bóveda de cruzaría de ogivas con cadea, apoiada en piares fasciculados.
Claustro D. Afonso V
O Claustro D. Afonso V ten dous pisos, o primeiro de sete tramos por á marcados por contrafortes entre arcos dobres quebrados asentes en columnas facetadas grupadas transversalmente sobre murete. Ten galerias abobadadas de cruzaría de ogivas con arcos torais robustos, apoiadas en mísulas cónicas lisas. O segundo piso ten un alpendre asente en columnas prismáticas sobre parapeito e contrafortes diagonais que soben até ao beiral.
A importancia do estaleiro da Batalla deu orixe a outros estaleiros que reflexionan as aportações do gótico tardío, case sempre froito do recrutamento de oficiais ou mestres secundarios que fixeron alí o seu tirocínio.
Gótico de Avis
Polo exterior, o Mosteiro denuncia, igualmente, a intervención de dúas empreitadas. O portal sur do templo, claramente deseñado aínda por Afonso Domingues, denuncia esta simplicidade de procesos. Este portal, de feito, é importante polo que revela de apego aos trazados «portugueses»: dous contrafortes esguios (as proporcións lembran o pequeno e sinxelo portal lateral da Igrexa Matriz de Santiago do Cacém), enmarcan un van de catro arquivoltas decoradas por relevancia repetitivos en series de arquinhos cegos. Os colunelos son providos de capiteis con decoração vegetalista en «dous andares». O espello da porta é trilobado, con filetes que se entrecruzam. Case certamente de acabamento posterior é o gablete triangular, moi agudo, decorado no extradorso por cogulhos e, á face, pola heráldica real (os escudos de D. Filipa e de D. João I, encimados polo escudo do reino, todos con baldaquinos como coroamento).
Mais á empreitada de Huguet couben, tamén, deseñar a xeneralidade dos frontispícios transportando consigo unha nova linguaxe arquitectónica, un outro gótico.
De feito non restan dúbidas que o Mosteiro da Batalla pasará a asumir como unha declaración de poder real e da autonomía dun reino. Sábese como foi necesario impor a través do trato legal e diplomático o dereito de D. João I ao trono. Sábese igualmente da oposición dos medios-irmáns de D. João e de súa sobriña D. Beatriz ás súas pretensións; e sábese até que punto as relacións co reino veciño eran problemáticas. O feito de D. João I mandar erguer un panteão para si e para a súa familia é sinal desta mística dinástica sen precedentes. O Mosteiro da Batalla foi un proxecto de legitimação dunha nova dinastia, a dinastia de Avis: de aí a dimensión da obra ― sinal de capacidade financeira e de poder de realización.
Efectivamente, o Mosteiro da Batalla difire da restante arquitectura portuguesa e destácase na paisaxe artística nacional co seu sinal de mudanza. A decoração, o remate e o acabamento, para alén da opción final das empreitadas, xa segundo esquemas daquilo a que se convencionou chamar gótico final, son os seus principais elementos distintivos. Algúns aspectos que distinguen este modo novo do gótico portugués da primeira dinastia son fáciles de enunciar, unha vez que, globalmente, o tratamento plástico e ornamental do exterior do edificio posúe indicacións valiosas canto ao que viría a ser, a partir de aquí, a orientación da arquitectura quatrocentista da fase pos-batalhina.
É dada inmediatamente unha gran atención á decoração das superficies. Vale a pena anotar, a reserva «horizontal» das fachadas por pautas feitas de ressaltos (cornijas ou lacrimais), percorrendo todo o edificio; o preenchimento de todos os vans ― xanelas, frestas ― por rendilhados de recorte flamejante ― como no grande janelão de fachada que así substitúe a habitual rosácea. Vale a pena realçar a forma como as paredes (ou até os contrafortes) se animan a través do xogo de claro-escuro de frisos de redes flamejantes ― por exemplo, os estiletes en relevancia do alfiz ou da parede do janelão, as grilhagens dos terraços e os proporcionados pináculos floreados. Enténdense, tamén, outros novos factores: a simplificação estrutural dos alzados; a complexidade dos soportes, dos piares aos colunelos ― que se tornan cada vez máis finos e desmultiplicados, aparecendo as columnas finas e as baquetas; a desmultiplicação das molduras en alzado mostrando agora perfís variadíssimos no que se refire ao respectivo recorte e ao seu entrecruzamento; nestas , a aparición do arco contracurvado; o achatamento das bóvedas e a aparición de sistemas complexos de nervuras, desdobrando-se o número de chaves e terceletes (como nas bóvedas estreladas); o alastramento da decoração vegetalista mais só en puntos concentrados (como os capiteis); o retorno á figuração alegórica e narrativa (tamén en zonas concentradas); a exhibición da arquitectura mentres arquitectura, ou a súa abstracción, sendo casa soporte ou tema estrutural tratado como se fose unha realidade en si, unha especie de forma cristalina e mineral, e, sobre todo, a acentuação dramática do uso da heráldica.
A isto chámase gótico final, querendo con isto designar un período en que os diversos modos de construción se regionalizam, independentemente dos arquitectos en causa seren de orixes alógenas. Estes obedecen a encomendas determinadas por vontade político locais, explotan novos medios no estaleiro onde son chamados a traballar e libéranse dos cânones máis correntes do gótico internacional, habitualmente dito «clásico».
Canto á importancia da heráldica, sábese que o disciplinamento do armorial portugués é certamente froito da acción do rei D. João I, por motivos que igualmente se prenden co exercicio do poder, coa súa centralização e a chamada a si (e á Casa de Avis) dun esbozo de poder concentrado, o que ía ao encontro das necesidades de legitimação. A importancia concedida á heráldica no Mosteiro da Batalla (unha heráldica extremamente regrada, quere dicir, executada a precepto e sen concesións a calquera tipo de incoerência de códigos) é, por tanto, o punto de arranque para un protagonismo simbólico do brasonário en obras posteriores, sendo isto visíbel no exterior do edificio (portal sur e portal axial) ou outras zonas de acabamento posterior.
Galeria de fotos
 Vista lateral do monastério e a estatua de Nuno Álvares Pereira. |
 Detalle da porta principal con tímpano e arquivoltas. |
 O interior do monastério. |
|
 Portal das Capelas Imperfeitas. |
Referencias
Ver tamén
Mosteiro da Batalla a 3D
- Mosteiro da Batalla a 3D no Google Earth, Páxina con informacións relativas ao modelo tridimensional e instrucións para a súa vizualização no Google Earth.
Conexións externas
- IPPAR - Monumentos e Sitios - Conxuntos Monásticos, Información sobre o Mosteiro da Batalla.
- Fotografías de Batalla
- Fotos do Mosteiro da Batalla
