Imperio Romano

Imperio Romano

imperio romano - Wikilingue - Encydia

O Imperio Romano é a fase da historia da Roma Antiga caracterizada por unha forma autocrática de goberno. O Imperio Romano sucedeu a República Romana que durou case 500 anos (509 a.C. – 27 a.C.) e fora enfraquecida polo conflito entre Caio Mário e Sulla e pola guerra civil de Júlio César contra Pompeu.^[4]

Moitas datas son comumente propostas para marcar a transición da República ao Imperio, incluíndo a data da indicación de Júlio César como ditador perpetuo (44 a.C.), a vitoria de seu herdeiro Otaviano na Batalla de Áccio (2 de setembro de 31 a.C.), ou a data en que o senado romano outorgou a Otaviano o título honorífico Augusto (16 de xaneiro de 27 a.C.).^[5]

Tamén a data do fin do Imperio Romano é atribuída por algúns ao ano 395, coa morte de Teodósio I, tras a cal o imperio foi dividido en pars occidentalis e pars orientalis. A parte occidental, o Imperio Romano do Occidente terminou, por convención, en 476 , ano en que Odoacro depuxo o último emperador Rômulo Augusto, ou máis precisamente até a morte do seu predecesor, Júlio Nepos, que se consideraba aínda emperador (a así era considerado por seu par oriental). Xa o Imperio Romano do Oriente perdurou até a caída de Constantinopla polos turcos otomanos en 1453 .

Así, Imperio Romano tornouse a designación utilizada por convención para referir ao Estado romano os séculos que se seguiron á reorganização política efectuada polo primeiro emperador, César Augusto. Aínda que Roma posuíse colonias e provincias antes desta data, o estado pre-Augusto é coñecido como República Romana.

Táboa de contido 1 Definición e concepto do Imperio Romano 2 Roma, as provincias e Constantinopla 3 Goberno 3.1 Emperador 3.2 Senado 3.3 Orde senatorial e orde equestre 3.3.1 Orde senatorial 3.3.2 Orde equestre 3.4 Provincias 3.4.1 Provincias imperiais 3.4.2 Provincias senatorias 4 Roma antes do Imperio 4.1 As orixes da cidade de Roma 4.2 A orixe lendária 4.3 Monarquía Romana (753 a.C a 509 a.C) 4.4 República Romana (509 a.C a 27 a.C.) 5 O surgimento do Imperio 5.1 O reinado de Augusto 5.2 Fontes sobre a era de Augusto 6 Julio-Claudianos 7 Flavianos 8 Antoninos: Cinco bos emperadores 9 A crise do século terceiro (193 - 285) 9.1 Fin da Era Dourada (193 - 197) 9.2 Os Severos (193 - 235) 9.3 Anarquia militar: os emperadores-soldados (235 - 285) 9.3.1 Usurpadores e derrotas (244 - 253) 9.3.2 Valeriano e Galiano: Fragmentación e Derrota, Solucións para o Futuro (253 - 268) 9.3.3 Recuperación e estabilización (268 - 285) 10 Tetrarquia 11 O imperio cristián 12 A división do Imperio 12.1 Constantinopla 12.2 Teodósio e o fin do imperio único 13 O fin do Imperio Occidental 14 Cronoloxía 15 Ver tamén 16 Referencias 17 Bibliografia 18 Conexións externas

Definición e concepto do Imperio Romano

As dúas datas indicadas como inicio (27 a.C.) e fin (395) convencionais dun Imperio Romano unitario, como frecuentemente sucede en definicións de períodos históricos, son puramente arbitrarios. En particular por tres razóns: sexa porque non houben xamais un fin certo e formal da Res publica romana, cuxas institucións xamais foron abolidas, mais simplemente trasladado o poder efectivo ao emperador; sexa porque nos 422 anos dese intervalo se sucederon dúas fases de organización e legitimização do poder imperial profundamente distintos, o Principado e o Dominato; sexa porque mesmo despois da división do imperio en dúas partes as institucións continuaron a sobrevivir, unha até a deposição do último césar do Occidente, Rômulo Augusto, en 476 (ou máis precisamente até á morte do seu predecesor, Júlio Nepos, que se consideraba aínda emperador), a outra perpetuándose por máis un milenio na entidade máis tarde chamada, por convención Imperio Bizantino. O ano de 476 foi considerado, por convención, como data de paso entre a Antiguidade e a Idade Media.

Os historiadores fan a distinção entre o principado, período de Augusto á crise do terceiro século, e o dominio ou dominato que se estende de Diocleciano até a caída do Imperio Romano do Occidente. Durante o principado (do latim princeps, "primeiro"), a natureza autocrática do réxime era velada por designacións e conceptos da esfera republicana, manifestando os emperadores relutância en se asumir como poder imperial. No dominato (de dominus , "señor"), polo contrario, estes últimos exhibían claramente os sinais do seu poder, usando coroas, púrpuras e outros ornamentos simbólicos do seu status.

Aínda que non fose o máis vasto imperio que existiu, título que pertence ao Imperio Mongol, o Imperio Romano é considerado o maior en termos de xestión e calidade do territorio, de organización socio-política e de importancia da marca deixada na historia da humanidade. En todos os territorios do imperio, os romanos construíron estradas, cidades, pontes, aquedutos, fortificações, exportando así o seu modelo de civilización e, co tempo, asimilando as poboacións e civilizacións suxeitadas, nun proceso tan profundo que por séculos tras o fin do imperio estes pobos continuaron a definirse romanos. A civilización nacida sobre as marxes do Tibre, crecida e difundida na época republicana e desenvolvida plenamente na época imperial, está na base da actual civilización occidental.

Alén do Imperio Romano do Oriente, único Estado sucesor a pleno título do Imperio Romano, outras entidades estatais reivindicaron ese título, no Occidente (o Reino Franco e o Sacro Imperio Romano-Xermánico e no Oriente o Imperio Búlgaro primeiro e despois o Imperio Ruso dos czares, que continuaron a usar os títulos adoptados do Imperio Romano e aínda hoxe, moito das institucións políticas, sociais e xurídicas se inspiran en Roma.

Roma, as provincias e Constantinopla

A vida política, económica e social durante os primeiros séculos do imperio gravitava en torno a de a Urbe (termo latino para "cidade", como se referían a Roma. Roma era a sede da autoridade imperial e da administración, principal lugar de trocos comerciais entre Occidente e Oriente, alén de ser de lonxe á cidade máis populosa do mundo antigo con máis dun millón de habitantes. Por iso miles de persoas afluíam diariamente á cidade por mar e terra, enriquecéndoa de artistas e escritores de todas as rexións do imperio.

Existía unha clara diferenza entre vivir en Roma ou nas provincias: os habitantes da capital gozaban de privilexios, mentres o peso fiscal era reservado pesadamente ás provincias. Tamén entre a cidade e o campo, a calidade de vida era mellor e máis axitada para os citadinos, que usufrutuaban de servizos públicos como termas romanas, aquedutos, teatros e circos.

Na época do emperador Diocleciano, Roma perdeu o seu papel de guía en favor doutras sedes como Mediolanum (actual Milán), Augusta Treverorum (actual Trier) e Nicomedia (actual İzmit). O século V, como dessejado antes por Constantino I, Constantinopla (actual Istambul) impuxo debido debido ao relacionamento de forza entre un Oriente aínda próspero e un Occidente ás voltas con hordas bárbaras e sempre prostrado pola crise económica, política e demográfica.

Despois da crise que paralizou o imperio nos decênios centrais do século III, as fronteiras se tornaron máis seguras a partir do reinado de Diocleciano (284-305), o cal introduciu profundas na administración e no exército. O imperio puido así vivir un período de relativa estabilidade polo menos até a batalla de Adrianópolis {378)^[6] e, no Occidente, até os primeiros anos do século V, cando iniciaron as perigosas incursións por parte dos visigodos de Alarico (401-402) que continuaron até culmiram no célebre saqueo de Roma en 410 ^[6], referido polo contemporáneo Santo Agostinho de Hipona, como un acontecemento notábel da época e, por algúns, como o fin do mundo. Os últimos días do Imperio Romano do Occidente (o do Oriente sobreviviu por máis un milenio) foron nun clima de morte e miseria pola poboación de moitas rexións do imperio, asoladas por guerra, carestia e epidemias. A consecuencia final foi a caída da propia estrutura imperial.

Goberno

Emperador

Ver artigo principal: Emperador romano

Os poderes do emperador (seu imperium) existían, polo menos en teoría, en virtude de seus "poderes tribunícios" (potestas tribunicia) e seus "poderes proconsulares" (imperium proconsulare). En teoría, os "poderes tribunícios" (que eran similares a aqueles do tribuno do pobo na república tornaban a persoa e ofício do emperador sacro-santos, e dábanlle autoridade sobre o goberno civil romano, inclusive o poder de presidir e controlar o senado.

Os poderes proconsulares (similar a aqueles dos governador militares, ou procônsules, na república) dábanlle autoridade sobre o exército romano. El tamén tiña poderes que, na república, eran reservados ao senado romano e ás asembleas romanas, inclusive o dereito de declarar guerra, ratificar tratados e negociar con líderes estranxeiros.

O emperador tamén tiña autoridade para conducir un conxunto de deberes que foran conducidos polos censores, incluíndo o poder de controlar os membros do senado. Adicionalmente, o emperador controlaba a relixión, unha vez que, como emperador, el era sempre pontifex maximus e membro de cada unha das catro amiores congregações. Mentres estas funcións eran claramente distinguíveis no inicio do imperio, co tempo foron perdidas e o poder do emperador tornouse menos constitucional e máis monárquico.

Realmente, o maior apoio do poder do emperador era o exército. Pagado polo tesouro imperial, os legionários prestaban anualmente xuramento de lealdade ao emperador, chamado sacramentum.

A morte dun emperador iniciaba un período de incerteza e crise. En teoría, o senado debía escoller o novo emperador, mais a maioría dos emperadores escollía seu propio sucesor, usualmente un membro de súa familia. O novo emperador tiña que buscar un coñecemento de seu novo status e autoridade, de forma a estabilizar o escenario político. Ningún emperador podía ter esperanza de sobrevivir, moi menos de reinar, sen a alianza e lealdade da garda pretoriana e das legiões. Para asegurar súa lealdade, varios emperadores lles pagaban o donativum, unha recompensa monetaria.

Senado

Ver artigo principal: Senado romano

Aínda que as asembleas romanas da época da república continuasen a existir despois da fundación do imperio, seus poderes foron todos trasladados ao senado, e así os decretos senatoriais (senatus consulta) adquiriron total forza de lei.

En teoría, o emperador e o senado eran dous ramos iguais do goberno, mais a autoridade real do senado era pequena e máis un medio do emperador disfrazar seus poderes autocráticos so un manto de republicanismo. Aínda que prestixioso e respectado, o senado era unha institución glorificada que fora subtraída da maioría de seus poderes e ficaba á mercê do emperador.

Moitos emperadores mostraron un correcto grao de respecto con esta antiga institución, mentres outros foron notorios por ridicularizá-la. Durante as seccións do senado, o emperador sentaba entre os dous cônsules e usualmente actuaba presidindo as seccións. Senadores máis prestixiosos falaban antes dos demais, aínda que o emperador puidese falar a calquera tempo. Ao redor do século III, o senado fora reducido a un órgano municipal glorificado.

Orde senatorial e orde equestre

Ver artigos principais: Cursus honorum,Equites.

Ningún emperador podería gobernar sen a a Orde Senatorial e sen a Orde Equestre. A maioría dos postos importantes do goberno era reservada para os membros desas dúas ordes aristocráticas. Era entre elas que governador provinciais, comandantes de legiões e oficiais similares eran escollidos.als were chosen.

Estas dúas clase eran hereditárias e majoritariamente pechadas a novos mebros. Individuos de moito logro podían entrar, mais esta era unha ocorrência rara. As carreiras dos mozos aristocratas eran influenciadas polas súas conexións familiares e polo favor dos patronos. Tan importante canto habilidade, coñecemento ou competencias, o patronato era considerado vital para un carreira de logro e os postos máis altos requirían o favor e a confianza do emperador.

Orde senatorial

Era esperado que os fillos de senadores seguisen o Cursus honorum, un medio de ascenção, e as posicións máis prestixiosas eran restrinxidas soamente a senadores. Tamén se esperaba que un senador fose rico; un dos requisitos básicos era a posesión de 12000 áureos ^[7](ceca de 100 kg de ouro), unha contía que sería aumentada os séculos seguintes.

Orde equestre

Abaixo da orde senatorial estaba a orde equestre. Os requisitos e postos reservados a esta clase, aínda que non tan prestixiosos, aínda eran moi importantes. Algúns postos vitais, como o goberno do Egito, eran prohibidos aos membros da orde senatorial e permitidos soamente a membros do orde equestre.

Provincias

Ver artigo principal: Provincia romana

Os vellos tempos da república, o goberno das provincias era tradicionalmente un premio aos membros da clase senatorial ^[7]. As reformas de Augusto mudaron esa política.

Provincias imperiais

Augusto creou as provincias imperiais.^[7] A maioría, mais non todas, as provincias imperiais eran conquistas relativamente recentes localizadas nas fronteiras. Desta forma, a maioría esmagadora das legiões, que estaban estacionadas na fronteiras, estaban so control imperial directo. Moi importante era a provincia imperial do Egito (actual Egito), o "celeiro" do imperio, cuxo suprimento de grans era vital para alimentar o pobo en Roma. Era considerado dominio persoal do emperador e senadores eran prohibidos até mesmo de visitar a provincia. O governador do Egito e os comandantes de calquera legião alí estacionada non eran membros do senado, mais eran escollidos polo emperador entre os membros da orde equestre.

Provincias senatorias

A política tradicional continuou largamente utilizadas nas provincias senatoriais. Debido á súa localización, lonxe das fronteiras, e ao traxe de que estaban hai máis tempo so soberanía e control romanos, estas provincias estaban hai moi pacificadas e estábeis. Unha única legião estaba baseada nunha provincia senatorial: Legio III Augusta, estacionada na provincia senatorial da África (actual norte da Alxeria).

O status dunha provincia podía mudar de senatorial a imperial e viceversa. Aconteceu varias veces durante o reinado de Augusto. Outra tendencia era a creación de novas provícias, ou pola división das existentes ou pola expansión do imperio. ^[7]

Roma antes do Imperio

Ver artigo principal: Roma antiga

As orixes da cidade de Roma

Ver artigo principal: Fundación de Roma

Descubrimentos arqueolóxicos indican que a área de Roma xa era habitada en 1400 a.C..

Os antigos pobos que habitaban a rexión do Lácio, nas proximidades de Roma, desenvolveron unha economía baseada na agricultura e nas actividades pastoris. A sociedade, nesta época, era formada por patrícios (nobres propietarios de terras) e plebeos (comerciantes, artesáns e pequenos propietarios). O sistema político era a monarquía: a cidade era gobernada por un rei, orixinalmente de orixe latina, porén os últimos reis do período monárquico foron de orixe etrusca.

Os romanos deste período eran politeístas, venerando deuses semellantes aos dos grego (aínda que con nomes distintos). Os grego tamén influenciaban, xuntamente cos etruscos, as primeiras formas de arte realizadas polos romanos deste período.

A orixe lendária

Ver artigo principal: Rômulo e Remo

Conforme a versión lendária da fundación de Roma, relatada en diversas obras literarias romanas, tales como a Ab Urbe condita libri^[8] (literalmente, "desde a fundación da Cidade"), de Tito Lívio, e a Eneida, do poeta Virgílio, Eneias, príncipe troiano fillo de Venus , fuxindo de súa cidade, destruída polos grego, chegou ao Lácio e se casou cunha filla dun rei latino.

Seus descendentes, Rómulo e Remo, fillos de Reia Sílvia, raíña da cidade de Alba Longa, co deus Marte, foron xogados por Amúlio , rei da cidade, no río Tibre. Mais foron salvos por unha loba que os amamentou, sendo, axiña, encontrados por campesiños. Conta aínda a lenda que, cando adultos, os dous irmáns volveron a Alba Longa, depuxeron Amúlio e axiña fundaron Roma, en 753 a.C.. A data tradicional da fundación (21 de abril de 753 a.C.^[9]) foi convencionada moito máis tarde por Públio Terêncio Varrão, atribuíndo unha duración de 35 anos a cada unha das sete xeracións correspondentes aos sete mitológicos reis. Segundo a lenda, Rômulo matou o irmán e se transformou no primeiro rei de Roma.

Monarquía Romana (753 a.C a 509 a.C)

Ver artigo principal: Reino de Roma

A Realeza ou Monarquía romana é a expresión utilizada para definir o estado romano desde a súa fundación á caída da monarquía en 509 a.C., cando o último rei, Tarquínio, o Soberbo (último dos reis Tarquínios), foi expulsado, instaurándose a República Romana.^[10] A documentación dese período é precaria, e até mesmo o nome dos reis son descoñecidos, citándose só os reis lendários, presentados nas obras de Virgílio ("Eneida") e Tito Lívio ("Historia de Roma").

República Romana (509 a.C a 27 a.C.)

Ver artigo principal: República Romana

República Romana (do latim res publica, "cousa pública") é a expresión utilizada por convención para definir o Estado romano e súas provincias desde o fin do Reino de Roma en 509 a.C. (cando o último rei foi deposto) ao establecemento do Imperio Romano en 27 a.C..

O surgimento do Imperio

O imperio xurdiu como consecuencia do esforzo de expansión crecente de Roma durante os séculos III e II a.C.. Segundo algúns historiadores, a poboación so o dominio de Roma aumentou de 4 millóns en 250 a.C. para 60 millóns en 30 a.C., o que ilustra como Roma tivo o seu poder ampliado nese período, do 1,5% da poboación mundial, para 25%.

Os últimos anos do século II a.C., Caio Mário transformou o exército romano nun exército profesional, no cal a lealdade dos soldados dunha legião era declarada ao xeneral que a lideraba e non á súa patria. Este feito, quedado coas numerosas guerras que Roma trabou nos finais da República (invasión dos Cimbros e Teutões, Guerras Mitridáticas, entre outras, a culminar nas guerras civís do tempo de César e Augusto) favoreceu o surgimento dunha serie de líderes militares (Lúcio Cornélio Sulla, Pompeu, Júlio César), que, apercebendo-se da forza á súa disposición, comezan a utilizala como medio de obter ou reforzar o seu poder político.

As institucións republicanas encontrábanse en crise desde o principio do século I a.C., cando Sulla quebrou todas as regras constitucionais ao tomar a cidade de Roma co seu exército, en 82 a.C., para se tornar ditador vitalício axiña. Sulla resignou e devolveu o poder ao senado romano, mais no entanto, o precedente estaba lanzado.

Esta serie de acontecementos culminou no Primeiro Triunvirato, un acordo secreto entre César, Pompeu e Crasso. Tendo este sido desfeito tras a derrota de Crasso en Carrhae (actual Harã) (53 a.C.), restaban dous líderes influentes, César e Pompeu; estando Pompeu no lado do senado, este declarou César "inimigo de Roma", ao que César respondeu, atravesando o Rubicão e iniciando a Guerra Civil. Vencendo Pompeu en Farsália (agosto 48 a.C.) e as restantes forzas opositoras en Munda (45 a.C.), tornouse efectivamente a primeira persoa a gobernar unipessoalmente Roma, desde o tempo da Monarquía. O seu asasinato pouco tempo despois (marzo 44 a.C.), ás mans dos conspiradores liderados por Marco Júnio Bruto e Caio Cássio Longino, terminou esta primeira experiencia de goberno unipessoal do estado romano.

Por esta altura, xa a República fora decisivamente abalada, e tras a derrota final dos conspiradores, o surgimento do Segundo Triunvirato, entre Octávio, Marco António e Lépido, e a súa destrución na guerra civil seguinte, culminando na decisiva Batalla de Áccio (31 a.C.), deixou Octaviano como a única persoa con poder para gobernar individualmente Roma, tornándose efectivamente no primeiro emperador romano, fundando unha dinastia (Júlio-Claudiana) que só a morte de Nero (68 d.C.) viría a terminar.

Unha vez que o primeiro emperador, César Augusto, sempre rexeitou admitirse como tal, é difícil determinar o momento en que o Imperio Romano comezou. Por conveniencia, colócase o fin da República en 27 a.C., data en que César Augusto adquire este cognome e en que comeza, oficialmente, a gobernar sen socios. Outra corrente de historiadores coloca o principio do Imperio en 14 d.C., ano da morte de Augusto e da súa sucesión por Tibério .

Nos medios académicos, discutiuse bastante a razón pola cal a sociedade romana, habituada a cerca de cinco séculos de república , aceptou a pasaxe a un réxime monárquico sucessório. A resposta céntrase no estado endêmico de guerra civil que se vivía os anos previos a Augusto e no longo reinado de corenta e cinco anos que se seguiu, notábel pola paz interna. Coa esperanza de vida media en cerca de corenta e cinco anos, á data da morte de Augusto, o cidadán romano medio non coñecía outra forma de gobernación e estaba xa preparado para aceptar un sucesor.

O reinado de Augusto

O reinado de Augusto é considerado por todos os historiadores como un período de prosperidade e expansión.^[7] A nova estrutura política creada por Augusto desígnase por "principado", sendo o xefe do imperio designado por princeps civium (o primeiro dos cidadáns) e ao mesmo tempo princeps senatus (o primeiro do Senado). O termo princeps está na orixe da palabra "príncipe", que non era o título do xefe do Estado. O título era César e foi este que Augusto e seus sucesores adoptaron.

Augusto era tamén comandante-xefe do exército e decidía a guerra ou a paz e auto-nomeouse "tribuno por toda a vida". Augusto, que non era especialmente dotado para a estratexia, mais tiña bos xenerais como Agripa na súa confianza, anexou oficialmente o Exipto, que xa estaba so dominio romano había 40 anos, toda a península Ibérica, a Panónia, a Judeia, a Germânia Inferior e Superior e colocou as fronteiras do Imperio nos ríos Danúbio e Reno, onde permaneceron por 400 anos.

O imperio que Augusto recibiu era vasto e heterogêneo, con varias linguas e varios pobos. O grego era a lingua máis falada nos territorios orientais, e o latim progresaba pouco nestes territorios, mais nos territorios occidentais era a lingua máis falada. Augusto pasou a tratar todos os habitantes do imperio como iguais e visitou varias zonas para verificar cales os problemas de cada provincia, así estas floreceron e atinxiron o máximo do seu desenvolvemento.

Fontes sobre a era de Augusto

A era de Augusto é máis pobremente documentada que o período republicano que o precedeu. Mentres Lívio escribiu súa magistral historia durante o reinado de Augusto, e súa obra cubriu toda a historia romana até 9 a.C., soamente sumarios sobreviviron de súa cobertura da República tardía e do período de Augusto. Importantes fontes primarias deste período inclúen:

• Res Gestae Divi Augusti, a autobiografia (case que un testamento político) de Augusto;
• Historiae Romanae de Veleio Patérculo, un traballo desorganizado que permanece como os mellores anais do período de Augusto.
• Controversiae e Suasoriae de Sêneca, o Vello.

Aínda que rexistros primarios deste período sexan poucos, traballos de poesía, lexislación e enxeñaría deste período suprem importantes visións da vida romana. Arqueoloxía (incluíndo a arqueoloxía marítima), pescudas aéreas, inscricións en edificios e moedas, teñen tamén fornecido evidencias valiosas sobre a economía e condicións sociais e militares.

Fontes secundarias da era de Augusto inclúen Tácito, Dião Cássio, Plutarco, Suetônio con súa "Vidas dos Doce Césares". Flávio Josefo, con súas "Antiguidades Xudaicas" é unha fonte importante para a Judéia, que se tornou provincia romana durante o reinado de Augusto.

Julio-Claudianos

Ver artigo principal: Dinastia Julio-Claudiana: Augusto, Tibério, Calígula, Cláudio, Nero

Os sucesores de Augusto son coñecidos como a Dinastia Julio-Claudiana (que inclúe el propio), debido aos casamentos idealizados por el entre a súa familia, os Julii, e os patrícios Claudii. Os primeiros anos do reinado de Tibério , non houben grandes mudanzas políticas ou organizativas en relación aos principios estabelecidos por Augusto. No entanto, co pasar do tempo, a inestabilidade xurdiu dentro da propia familia imperial. Tibério tornouse paranóico con posíbeis conspiracións e tentativas de golpe de estado, chegando, en 26 d.C., a retirarse para a illa de Capri de onde gobernou por procuração até ao fin da vida. En consecuencia, mandou matar ou executar gran parte da súa familia e senadores de destaque, provocando unha sensación de incomodidade xeneralizada. O seu sucesor Calígula creceu neste ambiente e mostrouse un emperador igualmente inestábel. As persecucións tornáronse norma e durante estes reinados moitas das tradicionais familias romanas, e por tanto, patrícias, chegaron ao fin debido a asasinatos e execucións que se prolongaron polos reinados de Cláudio e Nero. En 68 d.C., a clase política chegara ao límite de resistencia a tanta inseguridade política. Despois dalgúns erros estratéxicos graves e de arruinar as finanzas do estado en aventuras como a construción do seu palacio dourado, Nero é declarado un inimigo do estado e declarado fóra da lei. Fuxindo de Roma acompañado só polo seu secretario, o emperador suicidarse antes de ser collido pola garda pretoriana que ía en seu encalço. Coa súa morte, desaparecía a dinastia Julio-Claudiana e Roma acabaría por encontrar algunha estabilidade política, mais non inmediatamente, como se verá máis en baixo.

Do punto de vista organizativo, como xa se dixen, pouco mudou en relación ao estabelecido por Augusto . Só Cláudio introduciu algunhas reformas e procurou a prosperidade do imperio, talvez porque á data do seu ascenso ao trono era xa un home maduro. Cláudio foi aínda o responsábel pola iniciativa da invasión romana das illas británicas en 43 , que se saldou pola adição de máis unha provincia ao imperio. En 64 d.C., durante o reinado de Nero , Roma foi consumida por un violento incendio (do cal o propio emperador é moitas veces erroneamente considerado culpábel) e comezaron as persecucións aos cristiáns. Os Julio-Claudianos foron eficaces en espallar o culto imperial. Algúns deles, como Cláudio, foron deificados durante a súa vida e elevaron á dignidade divina moitos dos seus familiares (algúns subsecuentemente asasinados).

Flavianos

Ver artigos principais: Dinastia Flaviana, Ano dos catro emperadores: Vespasiano, Tito, Domiciano.

Despois do suicidio de Nero , Serbio Sulpício Galba, un vello senador pertencente aos Sulpicii, unha vella familia aristocrática, tórnase emperador por nomeamento senatorial. O seu reinado non comezou ben. Durante a viaxe da Hispânia para Roma, Galba non dubidou en espallar o caos e a destrución polas cidades que non lle prestaron honras imperiais de inmediato. En Roma, substituíu gran parte das direccións militares e á présa se revelou tan paranóico como os seus antecesores. A súa rexeita en conceder os premios monetarios ás legiões e garda pretoriana que o apoiaron serviu de impulsionador á organización dun golpe de estado e, en xaneiro de 69 d.C., Galba foi asasinado polos pretorianos no Fórum, xuntamente co seu sucesor designado. En Roma, saudouse Marco Sálvio Otão como novo emperador, mais no Reno as legiões aclamaram Aulo Vitélio que de inmediato iniciou a marcha para Roma. En abril, Vitélio derrota Otão e tórnase o único emperador, aínda que pouco tempo despois o exército estacionado na Judeia aclamasse o seu comandante Vespasiano como emperador. Durante a segunda metade do ano, todas as provincias fóronse declarando por Vespasiano e Vitélio perdeu terreo. Finalmente, a 20 de decembro, as tropas de Vespasiano entraron en Roma e asasinaron Vitélio. Vespasiano tornouse entón o único emperador e deu inicio á dinastia Flaviana.

Vespasiano mostrou ser un emperador responsábel e razoábel en comparación aos excesos perpetrados polos Julio-Claudianos. A pesar de ser un autocrata que pouca ou ningunha importancia política daba ao senado, Vespasiano procurou reorganizar o exército, as finanzas do estado e a sociedade romana. Aumentou os impostos, mais erigiu grandes obras, como o Coliseu de Roma coñecido na altura como Anfiteatro Flaviano. Como antigo governador e xeneral, Vespasiano sabía cal o mellor para as provincias e como manter o exército satisfeito, todo condicións indispensábeis para a estabilidade dun reinado. O seu fillo, Tito Flávio, sucedeulle en 79 d.C.. Prometía ser un emperador á altura do seu pai, mais o seu breve reinado foi marcado por catástrofes. A 24 de agosto do mesmo ano, o volcán Vesúvio destruíu as cidades de Pompeia e Herculano e, en 80 d.C., Roma foi de novo consumida por un incendio. En 81 d.C., Tito é sucedido polo irmán Domiciano, que habería de se mostrar pouco á altura das capacidades dos seus familiares. Así, tal como na dinastia Julio-Claudiana, o que comezou por ser un período de prosperidade, á présa caeu en inestabilidade política. Domiciano revelouse tan paranóico como Calígula ou Nero e as atrocidades do seu reinado valéronlle o epíteto de peor emperador de todos os tempos.

Cando en 96 d.C. Domiciano é asasinado, Roma encóntrase bastante escéptica canto á validez do modelo dinástico e a sucesión imperial evolucionou para o concepto do máis apto. Esta mudanza deu orixe ao período dos cinco bos emperadores.

Antoninos: Cinco bos emperadores

Ver artigos principais: Os cinco bos emperadores: Nerva, Trajano, Adriano, Antonino Pio, Marco Aurélio.

Despois do asasinato de Domiciano , o senado nomeou Nerva como emperador romano. A pesar de ser xa de media idade e de non ter descendentes, Nerva era un home considerado capaz, quere do punto de vista militar quere do punto de vista administrativo, mais sobre todo racional e confiábel. A falta de fillos revelou ser unha vantaxe, pois a súa sucesión foi determinada polo valor do demandante e non por criterios familiares — aínda que xa Trajano fose formalmente adoptado por Nerva. Trajano, Adriano e Antonino Pio seguiron a mesma política de nomear o sucesor máis apto, o que resultou nun período de estabilidade coñecido como os cinco bos emperadores. Durante o reinado destes cinco homes, Roma prosperou e atinxiu o seu pico civilizacional, ao punto dalgúns analistas defenderen que o nivel civilizacional alcanzado durante este período só foi novamente alcanzado na Inglaterra do século XVIII. Trajano foi o responsábel pola extensión máxima do Imperio en 117 d.C., ao estender a fronteira oriental até incluír a Mesopotâmia na alzada de Roma. O seu sucesor, Adriano, souben manter a enorme área do imperio e recoñecer que non valía a pena estendelo máis. Deu as conquistas por terminadas e construíu a muralla de Adriano no Norte de Inglaterra como símbolo do fin do Imperio. Este período de mantemento, por oposición á conquista, ficou coñecido como a Pax Romana.

O ciclo de prosperidade terminou cando Marco Aurélio designou, para sucesor, non o home máis apto, mais o seu fillo Cómodo, que se sabía pouco á altura do seu pai e seus antecesores. Como na dinastia Julio-Claudiana (Nero) e Flaviana (Domiciano), un período de prosperidade foi seguido por unha gobernación errática por un home paranóico, neste caso Cómodo, que incentivaría a revolta dos seus súbditos. Cómodo foi asasinado en 192 d.C., mais o Imperio caeu nunha grave crise dinástica e social.

A crise do século terceiro (193 - 285)

Ver artigo principal: crise do século terceiro

O fin do século II foi marcado por máis unha guerra civil de sucesión. Septímio Severo acabou por asegurar a coroa imperial e levar o Imperio para un breve período de estabilidade. Os seus sucesores, no entanto, non tiveron a mesma sorte. Entre a morte de Severo en 211 e o inicio da tetrarquia en 285 , o Imperio tivo 28 emperadores, dos cales só 2 faleceron por causas naturais (de peste ). Contemporaneamente, están rexistrados 38 usurpadores romanos, dos cales moitos se tornaron emperadores de pleno dereito. Para alén da crise política endémica, o século III foi marcado polo inicio das invasións dos pobos bárbaros que habitaban as zonas fronteirizas do Imperio.

Fin da Era Dourada (193 - 197)

O reinado de Cómodo foi marcado por varios excesos, sendo terminado polo seu asasinato a 31 de decembro de 192 ; foi sucedido polo seu prefecto do pretório, Pertinax, un home de orixe humilde e que, ao fin de escasos tres meses como emperador, acabou á súa vez por morrer ás mans dos pretorianos. Seguiuse unha situación caricata, en que a Garda Pretoriana puxo o Imperio en poxa, tendo este sido ganancia por Dídio Juliano, ao ofrecer un donativum maior (193).

A situación non durou moito, polo que nas provincias varios xenerais se declararon eles propios emperadores (Clódio Albino na Gália, Pescénio Niger na Siria e Septímio Severo na Panónia), sendo Severo quen gañou tras algúns anos de guerra civil (197).

Os Severos (193 - 235)

Téndose tornado emperador, Septímio Severo tornou o Imperio efectivamente nunha monarquía militar, en máis un paso na dirección do Dominato; tivo dous fillos, Caracala e Geta que, tras a súa morte (211), degladiaram-se entre si, tendo Caracala asasinado Geta (decembro de 211 ).

Caracala tornouse desconfiado, favorecendo os soldados; foi morto por un membro da súa garda, presuntamente a mando do seu prefecto do pretório, Macrino, o cal se declarou emperador (217). Unha irmá da muller de Septímio Severo, Júlia Mesa, conseguiu subornar unha legião e facer que declarasen o seu neto Heliogábalo, na verdade primo de Caracala, como seu fillo e certo sucesor, tendo a revolta ser ben sucedida e Macrino morto (218).

O reinado de Heliogábalo foi marcado por excesos que levaron a que a súa avoa mudase o seu apoio para un primo, Alexandre Severo e que Heliogábalo e súa nai fosen mortos (marzo de 222 ).

So Alexandre Severo o imperio prosperou mais comezaron os primeiros problemas: invasión dos persas sassânidas (233), invasións de pobos xermánicos e o emperador, que prefería negociar a paz en troco de tributo do que trabar a guerra, foi morto na Mogúncia (marzo(?) de 235 ), xunto coa súa nai, por tropas revoltadas ao veren tanto ouro ser dado aos bárbaros.

Anarquia militar: os emperadores-soldados (235 - 285)

Durante os cincuenta anos seguintes, o Imperio sufriu usurpações, derrotas e fragmentación; emperadores serían asasinados, mortos en batalla ou polos seus rivais, nun desespero para encontrar unha solución e por fin, xurdiría o Dominato, a monarquía absoluta, a cal removería os poucos traços republicanos que Roma aínda conservaba, por forma a dar ao imperio un último folgo.

Tras a morte de Alexandre Severo, o imperio caía unha vez máis nas mans dos xenerais. Maximino, o Trácio é proclamado emperador polas tropas e durante tres anos prosegue coa guerra, devastando os pobos xermánicos; como este esforzo militar esixía moito diñeiro, comezaron a aumentar os abusos por parte dos funcionarios imperiais en relación aos impostos. En África eses abusos foron notorios e provocaron unha revolta (238). Proclamaron emperador o senador Gordiano, o cal asociou o seu fillo, Gordiano II, tendo o senado de Roma recoñecido o nomeamento; Gordiano II foi morto nunha batalla, e Gordiano I suicidouse ao saber da noticia. Maximino Trácio, ao tentar dirixirse a Roma para suprimir a revolta, deparou-se con resistencia inesperada por parte da cidade de Aquileia , e os seus soldados, furiosos, matárono. O neto de Gordiano, Gordiano III, foi proclamado emperador e aceptado por todos.

Non obstante a situación do imperio complicábase. No Oriente, comeza unha guerra contra os sassânidas; Gordiano III afróntaa, mais morre en batalla ou é morto durante a retirada (244). O seu prefecto do pretório, Filipe, proclámase emperador.

Usurpadores e derrotas (244 - 253)

Filipe celebra o milenio de Roma (247) con pompa e fausto. Mais a situación volve a empeorar. Xenerais nas provincias revoltam-se e proclámanse emperadores. Ao tentar lidar cun deles, Décio, o comandante que Filipe despachara para lidar coa revolta, é á súa vez proclamado emperador; defronta Filipe en batalla e este é morto polas tropas (249).

O novo emperador adoptou unha política dura e conservadora como forma de lidar cos problemas do Imperio; así, perseguiu os cristiáns e trabou guerra contra os godos, na cal acabaría por ser derrotado e morto (251). Outros usurpadores ocuparon brevemente o trono durante este tempo. En 253 , Valeriano I ascendería á súa vez ao trono e, con el, o Imperio iría descender ao seu punto máis baixo.

Valeriano e Galiano: Fragmentación e Derrota, Solucións para o Futuro (253 - 268)

Valeriano I asocia ao trono o seu fillo Galiano, atribuíndolle a parte occidental do imperio e reservando para el a parte oriental. Durante este tempo, o imperio estaba a ser invadido por varios pobos, nomeadamente godos e alamanos, e ao mesmo tempo xurdían usurpadores. En 260 , Marco Cassiano Latínio Póstumo declárase emperador na Gália, dando orixe así ao Imperio das Gálias, ao cal Galiano, demasiado feble, non pode opôr-se con eficacia. No Oriente, os persas avanzaron, con algunha resistencia de Valeriano no inicio, mais co exército romano dizimado pola peste, tenta negociar a paz con rei sassânida Shapur I, só para se ver aprisionado, humillado e máis tarde morto (260).

O seu fillo Galiano tenta manter a noticia da captura e morte do seu pai un segredo, mais só o consegue durante un ano; por esta altura, desencadéase unha secuencia de usurpações, en parte como resposta local ás situacións de necesidade perante as invasións, en parte como tentativa de dar solución aos problemas. Galiano, demasiado ocupado a derrotar usurpadores e invasores diversos, deixa que, no Occidente, o Imperio das Gálias se desenvolva, e no Oriente, que o reino de Palmira se apodere de territorio romano, mais que Roma xa non está en condicións de defender.

Aos poucos, a situación vai mellorando: Galiano consegue ir derrotando ou ver asasinados sucesivamente os seus rivais, reforma o exército e consegue unha gran vitoria contra os bárbaros (268) antes de ser asasinado; no Oriente, o reino de Palmira, inicialmente so o comando de Odenato , e máis tarde, da súa viúva, Zenóbia, consegue deter os persas, mais apoderándose cada vez máis de territorio romano. Caberá aos sucesores de Galiano recuperaren e reunificarem o Imperio por primeira vez en quince anos.

Recuperación e estabilización (268 - 285)

A recuperación do Imperio veu por fases: Cláudio II, o sucesor de Galiano , comeza por inflixir unha gran derrota aos godos (270) mais, atinxido pola peste, morre antes de poder restaurar o Imperio. Aureliano, o seu sucesor, será máis ben sucedido. En catro anos, reincorpora ao Imperio as Gálias e derrota Zenóbia, recuperando así o Oriente. Sinal dos tempos, dota Roma da súa primeira muralla desde as invasións gaulesas que ocorreran hai máis de 650 anos. Administrador duro e competente, estaría a piques de iniciar unha guerra contra os persas, cando é asasinado (275); con el, por primeira vez, os emperadores romanos son adorados como deuses en vida.

Tras algúns anos, en que o Imperio mergulla unha vez máis na anarquia e na invasión, xorde un novo e eficaz emperador, Probo (276-282), que consegue estabilizar a situación. Tras o seu assassínio e os breves reinados de Caro e dos seus fillos, velaí que xorde o home que irá en fin pór orde no imperio, Diocleciano (285).

Tetrarquia

Ver artigo principal: Tetrarquia

A Tetrarquia foi un sistema de goberno creado polo emperador romano Diocleciano, como forma de resolver serios problemas militares e económicos do imperio romano.

Diocleciano dividiu o seu poder sobre o imperio entre os sectores orientais (pars Orientis) e occidentais (pars Occidentis). Mantivo o control persoal do sector liches e o seu compañeiro Maximiano controlou o occidente. Diocleciano non dividiu propiamente o poder con seu compañeiro de armas Maximiliano, pois, na realidade, Diocleciano estaba colocado en posición superior á de Maximiliano. A partir de aí, o Imperio pasou a ter dous Augustos, cada cal con exército, administración e capital propios, aínda que Diocleciano continuase a ser o xefe do Estado, representando a unidade do mundo romano.

En 305 , Diocleciano retirouse á vida privada e induciu Maximiano a facer o mesmo.^[11]

O imperio cristián

O Imperio Romano pasou a tolerar o cristianismo a partir de 313 d.C., co Édito de Milán,^[12] asinado durante o imperio de Constantino I (do Occidente) e Licínio (do Oriente), o mesmo día en que ocorreu o casamento de Licínio con Constantia , irmá do emperador da porción oriental do Imperio. Con este édito, o Cristianismo deixou de ser prohibido e pasou a ser unha das relixións oficiais do Imperio.

O Cristianismo tornouse a única relixión oficial do Imperio so Teodósio I (379-395 d.C.) e todos os outros cultos foron prohibidos.^[13] Inicialmente, o emperador detiña o control da Igrexa. A decisión non foi acepta uniformemente por todo o Imperio; o paganismo aínda tiña un número moi significativo de adeptos. Unha das medidas de Teodósio I para que súa decisión fose ratificada foi tratar con rigidez aqueles que se opuxeron a ela. O masacre de Tessalônica debido a unha rebelión pagã deixa clara esta posición do emperador. Un dos conflitos entre a nova relixión do Imperio e a tradición pagã consistiu na condena da homossexualidade, unha práctica común na Grecia antes e durante o dominio romano.

A división do Imperio

Constantinopla

O centro administrativo do imperio tendía a volverse máis para o Oriente, por múltiples razóns. Primeiro pola necesidade de defensa das fronteiras orientais; despois porque o oriente había se tornado a parte económica máis vital do dominio romano; por fin Roma era unha cidade rica de vestixios pagãos, o que agora era inconveniente nun imperio cristián: seus edificios, súa nobreza senatorial, apegada á relixión tradicional. Así Constantino decretou a construción dunha nova capital, nas marxes do Bósforo, onde había a antiga fortaleza grega de Bizâncio , nun punto de gran importancia estratéxica, nas proximidades de dous importantes sectores da limes: a rexión do baixo Danúbio e a fronteira do Imperio Sassânida. A nova cidade, que recibiu o nome de Constantinopla , isto é, "cidade de Constantino", foi concibida como unha "nova Roma" e rapidamente tornouse o centro político e económico do Imperio. Súa creación tivo repercusións tamén no plano eclesiástico: mentres en Roma a Igrexa Católica adquiriu máis autoridade, en Constantinopla o poder civil controlou a Igrexa. O bispo de Roma puido así consolidar a influencia que xa posuía, mentres en Constantinopla o bispo baseaba seu poder no traxe de ser bispo da capital e no traxe de ser un home de confianza do Emperador.^[11]

Teodósio e o fin do imperio único

Teodósio foi o último emperador a reinar sobre todo o imperio.^[14] Tras súa morte en 395 , seus dous fillos Arcádio e Honório herdaron as dúas metades: Arcádio tornouse gobernante no Oriente, coa capital en Constantinopla, e Honório tornou gobernante no Occidente, coa capital en Mediolanum (actual Milán), e máis tarde en Ravenna . O estado romano continuaría con dous distintos emperadores no poder até o século V, aínda que os emperadores orientais se consideraban gobernantes do todo. O latim era usado nos documentos oficiais tanto, se non máis, que o grego. As dúas metades eran nominalmente, cultural e historicamente, se non politicamente, o mesmo estado.

O fin do Imperio Occidental

Ver artigo principal: Caída do Imperio Romano

O Imperio Romano do Occidente sufriu invasión dos pobos bárbaros (calquera pobo cuxa lingua non fose o latim) e, xa enfraquecido internamente, caeu en 476 coa deposição do emperador Rômulo Augústulo. Outros reis estabelecéronse en Roma, aínda que non máis usasen o título de Emperador romano". O Imperio Oriental, con capital en Constantinopla , continuou a existir por case mil anos, até 1453.

Cronoloxía

Ver artigo principal: Cronoloxía da Roma Antiga

Ver tamén

• Emperador romano
• Alista de emperadores romanos
• Imperio Gaulês - Lista de emperadores gauleses
• Imperio Bizantino – Lista de emperadores bizantinos
• Outros tópicos relacionados con Roma Antiga
• En Portugal (Lusitânia e parte da Gallaecia):
  • Nomes romanos das cidades portuguesas
  • Viriato
• Sociedade Romana

Referencias

Bibliografia

• Gibbon, Edward, A historia do declínio e caída do imperio romano, 1776.
• Heather, Peter. The Fall of the Roman Empire, 2005, ISBN 0-330-49136-9

Conexións externas

• Historia Ilustrada do Imperio Romano (en inglés )
• Biblioteca Romana de Leis - Yves Lassard, Alexandr Koptev (en inglés )
• Banco de datos da Historia Mundial – Historia do Imperio Romano (en inglés )
• Cales foron os tres maiores imperios da historia? (en portugués )

v • e Roma Antiga
Historia	Fundación de Roma · Historia de Roma · Cronoloxía da Roma Antiga · Reino de Roma  · Liga Latina  · República Romana · Primeiro triunvirato · Segundo triunvirato · Principado · Dominato · Imperio Romano · gran incendio de Roma · Ano dos catro emperadores · Cinco bos emperadores · Crise do terceiro século · Imperio das Gálias · Tetrarquia · Imperio Romano do Occidente · Invasións Bárbaras · Caída do Imperio Romano · Reis bárbaros de Roma · Imperio Bizantino · Caída de Constantinopla
Historia militar	Organización Legião romana · Legionário · Garda pretoriana · Dux bellorum · Magister militum · Tropas auxiliares romanas · Limes Guerras Batallas · Liga Latina  · Guerras Latinas · Guerras Samnitas · Guerras Púnicas · Guerras Servís · Guerras xudaico-romanas · Guerra Social · Segunda Guerra Civil da República de Roma · Guerras pírricas · Invasión romana da península Ibérica · Guerras Cantábricas · Guerras Mitridáticas  · Guerra dos Piratas · Guerras da Gália · Invasións da Britânia por Júlio César · Conquista romana da Britânia
Goberno	Institucións SPQR · Senado · Asembleas romanas · Cursus honorum · Emperador romano · Legatus · Dux · Vicarius · Lictor · Magister militum · Imperator · Princeps senatus · Pontifex Maximus · Augusto · César · César (tetrarquia) · Tetrarca · Provincia romana · Optimates · Populares  · Liberatores Gobernantes Reis de Roma · Cônsules republicanos · Emperadores Locais Cúria Romana · Fórum ·
Magistratura	Ordinaria Cursus honorum · Tribuno · Quaestor · Edil · Praetor · Cônsul · Censor · Promagistrado · Governador Extraordinaria Dictator · Magister Equitum · Triunvirato · Decenvirato
Lei	Lei das Doce Tábuas · Corpus juris civilis · Cidadanía romana · Imperium · Lex Licinia Sextia · Édito de Caracala · Édito de Constantino · Lex Hortensia · Édito de Milán · Lex Canuleia · Ius gentium · Leges Barbarorum
Cultura	Arte · Arquitetura · Escultura · Pintura · Literatura · Calendario romano · Moeda romana · Convención romana de nomes · Gastronomia · Vestuário · Calendario juliano · Romanização · Saudação romana · Festivais romanos · Historiadores · Legado romano · Tópicos sobre a Roma Antiga
Relixión	Mitologia · Culto imperial · Rex sacrorum · Flâmine · Flamen Dialis · Vestal
Sociedade	Patrícios · Plebeos · Clientes · Escravos
Lingua	Latim • Latim antigo • Latim clásico • Latim vulgar • Linguas românicas • Literatura latina
Xeografía	Sete outeiros de Roma · Río Tibre · Río Po · Río Metauro · Río Rubicão · Mar Mediterrâneo · Alpes · Península Itálica
Enxeñaría Romana	Estradas · Cloaca Máxima · Catacumbas · Termas · Teatro · Vila romana · Templos · Aquedutos · Fontes · Igrexas · Obeliscos · Pontes · Prazas · Muralla de Adriano · Muralla de Antonino

v • e Historia dos Imperios
Maiores imperios
Imperios Antigos	Imperio Acadiano · Antigo Egito · Imperio Neo-Assírio · Imperio Hitita · Imperio Persa Acamênida · Imperio Ateniense · Imperio Macedônio (Imperio Ptolomaico · Imperio Selêucida) · Imperio Cartaginês  · Imperio Indio Máuria · Imperio Indio Gupta · Imperio Chinés Chin · Imperio Chinés Han · Imperio Romano (Imperio Romano do Occidente · Imperio Romano do Oriente) · Imperio Persa Sassânida
Imperios Medievais	Imperio Bizantino · Imperio Huno · Imperio Árabe (Imperio Rashidun · Imperio Omíada · Imperio Abássida · Imperio Fatímida · Imperio Almóada) · Imperio Gaznavida · Imperio Seljúcida · Imperio Corásmio · Imperio Timúrida · Imperio Indio Chola · Imperio Mongol · Imperio Serbio · Imperio Búlgaro · Imperio Carolíngio · Sacro Imperio Romano-Xermánico · Imperio Plantageneta · Imperio Mali · Imperio Chinés Tang · Imperio Chinés Song · Imperio Chinés Yuan · Imperio Inca
Imperios Modernos	Imperio Indio Mogol · Imperio Chinés Ming · Imperio Chinés Qing · Imperio Otomano · Imperio Persa Safávida · Imperio Etíope · Imperio Portugués · Imperio Español · Imperio da Unión Ibérica · Imperio Holandés · Imperio Británico · Imperio Francés de Napoleão · Imperio Colonial Francés · Imperio Alemán · Imperio colonial alemán · Imperio Ruso · Imperio Sueco · Imperio Austro-Húngaro · Imperio Mexicano · Imperio Brasileiro · Imperio Campá-India

mwl:Ampério Romano