fidalgo - Wikilingue - Encydia
A palabra fidalgo, importada de Castela a partir do século XV cando D. Afonso V mandou operar a reforma centralizadora da Casa Real Portuguesa, instituíndo as vivendas, nada ten que ver en significado coa palabra castelá hidalgo, á súa vez evoluida do termo castelán ou leonês fijodalgo. Até esta época, efectivamente, o principal título de nobreza portugués, con excepción dos da Familia Real, continuaba a ser o de rico-home , aplicándose aínda a designación genérica de infanções a aqueles dos seus descendentes non sucesores nas respectivas casas e bens, liñas empobrecidas por tanto, que disfrutavam de estatuto social e xurídico semellante ao dos hidalgos casteláns, e dos infanzones navarros.
É entón que a pouco e pouco a nova expresión fidalgo de liñaxe substitúe paulatinamente os antigo termo infanção caido en desuso, categoría herdada por vía paterna, ou materna, ao contrario da categoría de fidalgo de solar coñecido, que esixía comprovação de nobreza de todos os catro avoas do xefe da liñaxe así recoñecida.
A palabra fidalgo, etimoloxicamente, a aglutinação de fillo-de-algo , pasa entón a designar a capa social non titulada que tiña o estatuto de nobre hereditário, xuntamente cos titulares, os señores de terras, con jurisdição, e os alcaides-mores. Porén é necesario comprender que este fidalgo genérico, non titulado, subentende "de liñaxe" na coloquialidade.
A fidalguia, na Monarquía Portuguesa, constituía unha categoría social e xurídica propia. Despois de D. Afonso V, todos os reis crearon categorías formais de fidalgos, inscritos nos libros reais en tres categorías diversas na súa importancia, fidalgos eses que integraban indiscutibelmente a nobreza hereditária do reino.
Aos novos fidalgos, non de liñaxe nin de solar, chegados á fidalguia por mercê do soberano, era dado un pouco depreciativamente polos seus pares o nome de fidalgos do Libro.
Nótese que a demora no troco dos conceptos de infanção para o de fidalgo levou moito tempo a realizarse, tanto así é que, até á reforma dos moradores na corte de D. Sebastião, en documento ningún se encontra rexistrada a categoría de fidalgo para os moradores asentes nos libros régios: sempre os mesmos son só designados só como cabaleiros da Casa Real.
Foi o rei D. Sebastião quen mandou reformar o estatuto dos cabaleiros residentes na súa corte, asentes no Libro das Vivendas, por onde recibían vivenda (diñeiro e cevada para o seu cabalo) en dúas ordes de moi distinta importancia. Nesa nova clasificación que entrar a partir do fin do século XVI, visíbel no Regimento da Mordomia-Mor do Rei de Portugal D. Sebastião, os seus fidalgos pasaron a organizarse en dúas ordes ou clases:
- Primeira orde
Primeiros en grao de importancia e distinguidos entre a súa xerarquía, os Fidalgos do Consello, con dereito a honras de Marqués, eran todos os conselleiros privados oficialmente nomeados polo rei para membros do seu Consello. Seguíanse por orde de importancia os restantes graos:
- 1.º grao: fidalgo cabaleiro
- 2.º grao: fidalgo escudeiro
- 3.º grao: moço fidalgo
- 4º grao: fidalgo capelão, para os eclesiásticos
- Segunda orde
- 1.º grao: cabaleiro fidalgo
- 2.º grao: escudeiro fidalgo
- 3.º grao: moço da cámara
Abaixo destes creados fidalgos seguíanse todos os creados non fidalgos, inscritos nos libros, recibindo polas súas funcións máis humildes, como cavalariços, porteiros, etc.
Nótese que na linguaxe coloquial, a designación de fidalgo, ou era genérica, de liñaxe, ou aínda de solar coñecido, ou entón era necesariamente unha referencia aos fidalgos da primeira orde; os da segunda orde eran simplemente designados como cabaleiros da Casa, ou escudeiros da Casa, ou moços da Casa.
A seguir á categoría do fidalgo con vivenda , recibindo contia para residir e servir na súa casa o seu señor, viña sempre a designación da Casa onde servía: fidalgo cabaleiro da Casa Real, abreviado en FCCR, por exemplo, ou moço da cámara, por exemplo.
Dentro da fidalguia da Casa Real, era posíbel transitar da categoría máis baixa para de máis elevada, desde que grao a grao, por acrescentamento. Calquera mercê de fidalguia tiña inerente unha contía a título de vivenda, normalmente fixa de acordo co grao concedido, ben como unha cantidade de cevada por día. Por exemplo, a vivenda de moço da cámara era de 406 réis e, no outro extremo, a vivenda de fidalgo cabaleiro era normalmente de 1600 réis. Vivendas maiores indiciavam un estatuto maior para o fidalgo que delas beneficiaba. Por outro lado, a partir de determinada altura, só recibían as vivendas os fidalgos que exercían na Corte.
Durante algún tempo foron designados por fidalgos con exercicio soamente aqueles que servían o soberano no Paço, o que tornou algúns foros de menor calidade máis apetecíveis, como era o caso de moço fidalgo, que pasou até a ter, nestes casos, a designación de moço fidalgo con exercicio no Paço.
O foro de fidalgo era concedido por mercê régia, chamándose ao acto "filhamento".
Todos os foros concedidos de novo emanavam do Rei, constituíndo unha mercê nova. Con todo, os foros tamén se transmitían por sucesión automática a todos os fillos ou netos varóns lexítimos dos fidalgos inscritos nos libros régios (Libro das Matrículas da Casa Real, Rexistro Xeral de Mercês ou, despois de 1755, a Mordomia-Mor). Neste caso, e de acordo co Regimento da Mordomia-Mor, o Mordomo-Mor inscribía directamente o requerente nos libros régios, sen necesidade de consulta ao Rei, xa necesaria cando os novos fidalgos eran netos por vía materna de anteriores fidalgos con foro.
O Regimento da mordomia-mor prevía aínda situacións atípicas, en que fillos ou netos ilexítimos de fidalgos poderían ser filhados, por exemplo se prestasen servizo en África ou na India durante determinado período de tempo.
Gozar do foro de fidalgo quere dicir ser feito fidalgo cando o pai o non era. E aínda que príncipes e fidalgos de grandes casas puidesen facer os propios fidalgos desas súas casas, só o rei podía facer fidalgos da Casa Real. Era necesaria a sanción do rei para esa categoría, de máis ambicionada, aínda que tamén de moito prestixio fosen os fidalgos creados nas casas da Raíña, e dos Infantes, e mesmo nas dalgúns outros grandes señores como na Casa de Bragança, na dos Duques de Coímbra, na dos Duques de Vila Real e de Camiña, etc.
Os duques de Bragança ou os capitáns de África, os séculos XV ou XVI, tiñan a prerrogativa de daren o grao de cabaleiro , mais os seus nomeamentos carecían de confirmación régia, de acordo co dereito aplicável, as Ordenacións, Liv. 2, Tít. 60 das Ordenacións Filipinas. Porén, se o rei ou o señor podía conceder o grao de cavalaria, ese feito non implicaba a concesión de fidalguia no caso de que ela non fose pre-existente, para o que era necesario probar con testemuñas os catro costados nobres do agraciado, ou como atrás ficou dito, ser só un (1º) fidalgo do Libro.
Consultando as Ordenacións do Reino moito se encontra de interesante acerca da fidalguia.
A partir da caída definitiva do Antigo Réxime en 1834, coas leis de Mouzinho da Silveira, ou segundo algúns do Pombalismo ou, sobre todo, do liberalismo, dáse unha mutação significativa, cun alargamento exponencial da fidalguia, falándose até en Nobres de acaso (Marqués de Alorna). Segundo un proxecto de 1802 e para alí das clasificacións xurídicas, "a nobreza en xeral divídese en grandeza, nobreza antiga e nobreza moderna" (documento citado por José Norton, na introdución ás Memorias do Marqués de Alorna, 2008).
Efectivamente, durante a Monarquía Liberal, a segunda orde dos fidalgos da Casa Real é abolida, manténdose tamén por pouco tempo o título de fidalgo do Consello, pronto eliminado no entanto por Silva Carvalho coa redesignação moderna de conselleiro de Estado; restarán, até 1910, os títulos de fidalgo cabaleiro, e de moço fidalgo, con ou sen exercicio, pois que o de fidalgo escudeiro tamén entón é abolido.
A gran diferenza dos foros da Casa Real despois de 1834, porén, foi a de partillaren o destino dos demais títulos nobiliárquicos portugueses - que até aí eran sempre acompañados da mercê de bens, encaixes, ou usufruto de propiedades da Coroa, mentres a partir de aí pasan a ser meramente honoríficos, e chorudamente pagados polos agraciados, engrossando-se con ese imposto os cofres do Estado.
No caso da fidalguia portuguesa, creada polos reis de Portugal até 5 de outubro de 1910, os libros de matrículas da Casa Real e a mordomia-mor poden ser consultados no Instituto dos Arquivos Nacionais - Torre do Tombo, en Lisboa .
Ver tamén
- Fidalgo do Consello
- Cavalaria medieval
- Fidalgo cabaleiro da Casa Imperial
- Alista de Fidalgos da Casa Real
Bibliografia
- Felgueiras Gayo, Nobiliário das Familias de Portugal
- José Mattoso, A nobreza medieval portuguesa - Familia e Poder, Estampa, 1994
- Francisco de Vasconcellos, A nobreza do Séc. XIX en Portugal, Univ. Moderna do Porto, 2003
- Anuário da Nobreza de Portugal, 1985, Tomo I, introdución
- Luis da Silva Pereira Oliveira, Privilexios da Nobreza e Fidalguia de Portugal, 1806 (reeditado 2002)
- Nuno Gonçalo Pereira Borrego, Mordomia mor da Casa Real, 2 vols, ed. Tribuna da Historia, Lisboa, 2007
- Marqués de Alorna, Memorias Políticas, ed. Tribuna da Historia, 2008
