Visita Encydia-Wikilingue.con

Celtas

celtas - Wikilingue - Encydia

 Nota: Se procura Celta, un coche da Chevrolet, vexa Chevrolet Celta. Se procura grupo de linguas homónimo, vexa linguas celtas.
O Gaulês Agonizante, unha das máis famosas representacións artísticas dos celtas.

Tópicos indo-europeos
Linguas indo-europeas
Albanés · Anatólio · Armênio
Báltico · Céltico · Dácio · Xermánico
Grego · Indo-Iraniano · Itálico · Frígio
Eslavo · Trácio · Tocariano
 
Pobos indo-europeos
Albaneses · Anatólios · Armênios
Bálticos · Celtas · Germanos
Gregos · Indo-arianos · Indo-Iranianos
Iranianos · Ítalos · Eslavos
Trácios · Tocarianos
 
Proto-indo-europeos
Lingua · Sociedade · Relixión
 
Hipóteses Urheimat
Hipótese Kurgan · Hipótese anatólia
Hipótese armênia · Hipótese india · TCP
 
Estudos indo-europeos

Celtas é a designación dada a un conxunto de pobos,un etnónimo, organizados en múltiples tribos, pertencentes á familia lingüística indo-europea que se espallou pola maior parte do oeste da Europa a partir do segundo milenio a.C.. A primeira referencia literaria aos celtas (Κελτοί) foi feita polo historiador grego Hecateu de Mileto o século VI a.C..

Boa parte da poboación da Europa occidental pertencía ás etnias celtas até a eventual conquista daqueles territorios polo Imperio Romano; organizábanse en tribos , que ocupaban o territorio desde a península Ibérica até a Anatólia. A maioría dos pobos celtas foi conquistada, e máis tarde integrada, polos Romanos, aínda que o modo de vida celta teña, so moitas formas e con moitas alteracións resultantes da aculturação debida aos invasores e á posterior cristianização, sobrevivido en gran parte do territorio por eles ocupado.

Existían diversos grupos celtas compostos de varias tribos, entre eles os bretões, os gauleses, os escotos, os eburões, os batavos, os belgas, os gálatas, os trinovantes e os caledônios. Moitos destes grupos deron orixe ao nome das provincias romanas na Europa, as cales que máis tarde bautizaron algúns dos estados-nacións medievais e modernos da Europa.

Os celtas son considerados os introdutores da metalurgia do ferro na Europa, dando orixe naquel continente á Idade do Ferro (culturas de Hallstatt e LaTène ), ben como das calzas na indumentária masculina (aínda que esas sexan probabelmente originárias das estepes asiáticas).

Do punto de vista da independencia política, grupos celtas perpetuáronse polo menos até ao século XVII na Irlanda, país onde por seu illamento, mellor se preservaron as tradicións de orixe celta.[1] Outras rexións europeas que tamén se identifican coa cultura celta son o País de Gales, unha entidade sub-nacional do Reino Unido, a Cornualha (Reino Unido), a Gália (Francia, e norte da Italia), o norte de Portugal e a Galiza (España). Nestas rexións os traços lingüísticos celtas sobreviven nos topónimos, nalgumas formas lingüísticas, no folclore e nas tradicións.

A influencia cultural celta, que xamais desapareceu, ten mesmo probado un ciclo de expansión en súa antiga zona de influencia, coa aparición de música de inspiración celta e no reviver de moitos usos e costumes coñecidas hoxe como Celtismo.

Táboa de contido

Nomes e terminologia

Na Antigüidade os celtas foron coñecidos por tres designacións distintas, polos autores greco-romanos: celtas (en latim Celtae, en grego Κελτοί, transl. Keltoí); gálatas (en latim galatae, en grego Γαλάται, transl. Galátai); e galos ou gauleses (latim gallai, galli; grego Γάλλοί, transl. Galloí).[2] Os romanos se referían só aos celtas continentais como celtae; os pobos da Irlanda e das illas Británicas, nunca foron designados por celtas, nin polos romanos nin por si propios,[3][4] eran chamados de Hiberni (hibérnios) e Britanni (bretões), respectivamente, e só comezaron a ser chamados de celtas o século XVI d.c..[5][6] No De Bello Gallico, Júlio César comentou que o nome "celta" era a maneira pola cal os gauleses chamábanse a si propios na "lingua celta" (lingua Celtae).[7][8] Pausânias comentou aínda que os gauleses non só se chamaban a si mesmos de celtas como era tamén por este nome que os outros pobos os coñecían.[9] A atestar este feito temos evidencia na epigrafia funerária onde se confirma que había pobos chamados de celtas que se identificaban como tal, nomeadamente os Supertamarici.[10]

A raíz do termo "celta" aparece como elemento dos nomes propios nativos da Gália, Celtillos, e da península Ibérica, Celtio, Celtus, Celticus; nos nomes tribais, célticos, celtiberos; e nos topónimos, Celti, Céltica,Céltigos e Celtibéria.[11][12][13]

Existen dúas principais definicións do termo celta, unha dada polos autores da Antiguidade e unha definición moderna, creada por autores contemporáneos. A definición moderna do termo celta ten significados distintos en contextos distintos; linguistas, antropólogos, arqueólogos, historiadores, folcloristas todos o usan de forma distinta revelando discrepancias entre os distintos conceptos.[14][15] A validez de empregar o termo celta, para alén da definición dada polos autores greco-romanos da Antiguidade, é polémica e xa era contestada por autores do século XIX.[16][17][18]

Segundo os linguistas, son celtas os pobos que falaron ou falan unha lingua celta,[19][20][21][22] e, por asociación, son celtas as terras onde eles viven.[23] Segundo esta teoría, os pobos celtas que deixaron de falar unha lingua celta tamén deixaron de ser designados de celtas.

En arqueoloxía determinouse chamar de celtas os pobos que partillan unha cultura material e un estilo de arte específico. Asócianse as culturas de Hallstatt e La Tène ás culturas celtas e proto-celtas. Defínense como celtas os pobos das áreas da Europa continental, da Irlanda e das Illas Británicas que partillaron estas culturas.[24][25][26][27]

A localización dos Celtas segundo os autores da Antiguidade

Século VI a. C

Os celtas son referidos por primeira vez na literatura Grega por Hecateu de Mileto.

"Massalia: cidade da Liguria preto do país celta, unha colonia dos Fenícios.[] Narbon: centro de comercio e cidade dos celtas."

Século V a.C.[28]

Segundo Heródoto a localización dos Celtas era para alén dos Piares de Hércules e veciña dos Conii.

"Os Keltoi viven para alén dos Piares de Hercules, sendo veciños dos Cynesii, e son de máis occidental de todas as nacións que habitan a Europa".(Herodoto, II, 33)[29]
"O río Ister nace na terra dos Keltoi na cidade de Pyrene e percorre o centro da Europa. Os Keltoi viven alén das columnas de Hércules, sendo veciños do Kynesioi, e son de máis occidental de todas as nacións que habitan a Europa.E así, se estenden por toda a Europa até ás fronteiras da Cítia".(Herodoto, IV, 49)[30][31]


Século III a.C.

Eratóstenes situaba os Celtas na parte occidental da Europa, segundo o comentario de Estrabão.

"Eratóstenes di que até Gades, o exterior (SC. da Iberia) é habitado polos galatas; e se a parte occidental da Europa é ocupada por eles esqueceuse deles na súa descrición da Ibérica, nunca fai mención aos galatas.

Século I a.C.

Diodoro refire a diferenza das denominações dada aos celtas por romanos e gregos.

E agora, será útil facer unha distinção que é descoñecida de moitos:
Os pobos que habitan no interior, por enriba de Massalia, os das encostas dos Alpes, e os deste lado das montañas dos Pirinéus son chamados de celtas, mentres que os pobos que están estabelecidos por enriba desta terra Céltica, nas partes que se estenden para o norte, ambas ao longo do océano e ao longo da Montaña Hercinia , e todos os pobos que veñen despois destas, tan lonxe canto Cítia, son coñecidos como gauleses, os romanos, no entanto, inclúen todas estas nacións xuntándoas debaixo dun único nome, chamándoas dunha, e a todos de gauleses.Diodoro Sículo[32]


Sobre a terra dos Celtas

A primeira referencia á terra dos Celtas, Céltica, é probabelmente do geógrafo Timageto.

"[...]o Fasis [e o Istro] proceden dos montes Ripeos, que son da terra keltica, e pronto van desaguar nunha lagoa dos celtas"

Estrabão indica a información que Ephorus possuia sobre a terra dos celtas.

"Ephorus, en seus relatos, fai Céltica tan excesiva en seu tamaño, que el atribúe ás rexións da Céltica a maioría das rexións, tan lonxe canto Gades, no que hoxe chamamos Península Ibérica" (Estrabão, IV, 4, 6)

Demografia

As orixes dos pobos celtas son motivo de controversia , especulándose que entre 1900 e 1500 a.C. xurdisen da fusión de descendentes dos agricultores danubianos neolíticos e de pobos de pastores oriundos das estepes.[33] Esta incerteza deriva da complexidade e diversidade dos pobos celtas, que alén de englobaren grupos distinguidos, parecen ser a resultante da fusión sucesiva de culturas e etnias. Na península Ibérica, por exemplo, parte da poboación celta se mesturou aos iberos, o que resultou no surgimento dos celtiberos.[34][35]

Porén, estudos xenéticos realizados en 2004 por Daniel Bradley,[36] do Trinity College de Dublin , demostraron que os lazos xenéticos entre os habitantes de áreas célticas como Gales, Escocia, Irlanda, Bretanha e Cornualha son moi fortes e trouxeron unha novidade: a de que, de entre todos os demais pobos da Europa, os traços xenéticos máis próximos destes eran encontrados na península Ibérica.

Daniel Bradley explicou que seu equipo propuña unha orixe moi máis antiga para as comunidades da costa do Atlântico: polo menos 6000 anos atrás, ou até antes diso. Os grupos migratórios que deron orixe aos pobos celtas do noroeste europeo sairían da costa atlântica da península Ibérica nos finais da última Idade do Xeo e ocupada as terras recentemente liberadas da cobertura glacial no noroeste europeo, expandindo-se despois para as áreas continentais máis distantes do mar.

O geneticista Bryan Sykes confirma esta teoría no seu libro Blood of the Isles (2006), a partir dun estudo efectuado en 2006 polo equipo de geneticistas da Universidade de Oxford. O estudo analizou mostras de ADN recollidas de 10.000 voluntarios[37] do Reino Unido e Irlanda, permitindo concluír que os celtas que habitaron estas terras, — escoceses, galeses e irlandeses —, eran descendentes dos celtas da península Ibérica que migraram para as illas Británicas e Irlanda entre 4.000 e 5.000 a. C..[38][39]

Outro geneticista da Universidade de Oxford, Stephen Oppenheimer, corrobora esta teoría no seu libro "The Origins of the British" (2006). Estes estudos levaron tamén á conclusión de que os primitivos celtas tiveron a súa orixe non na Europa Central, mais entre os pobos que se refuxiaron na península Ibérica durante a última Idade do Xeo.[40]

Estudos feitos na Universidade do País de Gales defenden que as inscricións encontradas en estelas no suroeste da península Ibérica demostran que os celtas do País de Gales viñeron do sur de Portugal e do suroeste de España.[41][42]

Historia

Distribución dos celtas na Europa.

Teoría centro-europea

A área verde na imaxe suxire a posíbel extensión da área (proto-)céltica ao redor de 1000 a.C.. A área laranxa indica a rexión de nacemento da cultura de La Tène e a área vermella indica a posíbel rexión so influencia céltica ao redor de 400 a.C.. Vestixios asociados á cultura celta remontan a polo menos 800 a.C., no sur da Alemaña e no oeste dos Alpes. Porén, é moi probábel que o grupo étnico celta xa estivese presente na Europa Central hai centenares ou miles de anos antes dese período.

Durante a primeira fase da Idade do Ferro céltica (do século VIII a.C. ao século V a.C.), as sepulturas encontradas polos arqueólogos indican o surgimento dunha nova aristocracia e dunha crecente estratificação social. Esa estratificação afondouse a partir do século VI a.C., cando grupos do norte da Europa e da rexión oeste dos Alpes entraron en contacto comercial coas colonias gregas fundadas no Mediterrâneo Occidental.

O intercambio cos grego, que chamaban aos celtas indistintamente de keltoi , é evidenciado polas finas pezas de cerámica grega encontradas nos túmulos. É igualmente probábel que os grego adoptasen o costume de almacenar o viño en vasos de cerámica tras os contactos cos celtas, que xa os utilizaban como forma de almacenamento de provisións.

Os obxectos inumados das sepulturas comproban que o comercio dos celtas se estendía a rexións aínda máis afastadas, sendo encontradas pezas de bronce de orixe etrusca e tecidos de seda seguramente oriundos da China.

A partir do século V a.C., verifícase un desprazamento dos centros urbanos celtas, até entón localizados ao longo dos ríos Ródano, Saona e Danúbio, evento asociado a segunda fase da Idade do Ferro europea e ao desenvolvemento artístico da cultura LaTène . As sepulturas deste período presentan armas e coches de combate, aínda que sexan menos ricas do que as do período pacífico anterior, probabelmente, reflexo da súa fase de maior expansión, cando invadiron o sur da Europa tras 400 a.C..

En 390 a.C. os celtas invadiron o norte da península Itálica (Gália Cisalpina) e saquearon Roma. Ao redor de 272 a.C., pillaron Delfos na Grecia. As hostes celtas conquistaron territorios na Asia Menor, nos Balcãs e no norte da Italia, onde o continxente máis numeroso era o dos gauleses.

A partir do século II a.C., os celtas comezan a perder territorio para os pobos de lingua xermánica, e os romanos, aos poucos, conseguen dominalos, o que consolidan a partir de 192 a.C., cando anexan a Gália Cisalpina ao Imperio Romano.

Os golpes finais na dominância celta ocorren o século I a.C., cando Júlio César conquista a Gália, e o século I d.C., cando o emperador Cláudio domina a Bretanha. Soamente a Irlanda e o norte da Escocia, onde vivían os escotos, permaneceron fóra da zona de influencia directa do Imperio Romano.

Críticas

Criticas afirman que non hai calquera evidencia, lingüística, arqueolóxica ou xenética, que comprobe que as rexións onde se orixinan as culturas Hallstatt ou La Tène sexan o local de orixe dos pobos celtas. Indican que este concepto deriva dun erro feito polo historiador Heródoto hai 2.500 anos, nun comentario sobre os "Keltoi," onde os localizaba na nascente do Danúbio a cal el xulgaba ser preto dos Pirineus.

Este erro, foi despois máis tarde, en fins do século XIX, aproveitado polo historiador francés Marie Henri d'Arbois de Jubainville para basear a súa teoría de que Heródoto quería dicir que a terra orixinal dos celtas era no sur da Alemaña.[43][44]

Teoría da idade do bronce atlântica

Segundo esta teoría os celtas terían orixe no sur da península Ibérica. Baséase na evidencia histórica, de que Heródoto, localizaba os Keltoi na Ibérica e dicía que eran veciños dos Kunetes localizados na actual rexión do Algarve; na hipótese da lingua tartéssica ser unha lingua celta, o que indicaría que as linguas celtas teríanse orixinado na zona atlântica durante a Idade do Bronce; e en evidencias xenéticas.[45][46][47][48]

Lingua e cultura

Ornamento celta da Idade do Ferro (Museo Nacional de Antiguidades, Saint-Germain-en-Laye, Francia).

Lingua

As linguas célticas derivan de dous ramos indo-europeos do grupo denominado centum: o celta-Q (goidélico), máis antigo, do cal derivan o irlandés, o gaélico da Escocia e a lingua manx da Illa de Man, e o celta-P (galo-británico), falado polos gauleses e polos habitantes da Bretanha, cuxos descendentes modernos son o galês (do País de Gales) e o bretão (na Bretanha). Os rexistros máis antigos escritos nunha lingua celta datan do século VI a.C..[49]

As informacións hoxe dispoñíbeis sobre os celtas foron obtidas principalmente a través do testemuño dos autores greco-romanos. Isto non permite trazar un cadro completo e imparcial do que foi a realidade cotiá deses pobos. O chamado "alfabeto das árbores" ou Ogham xurdiu só ao redor de 400 d.C.[50]

Edward Lhuyd, en 1707, identificou unha familia de linguas, ao notar a semellanza entre o irlandés, o bretão, o córnico e o galês e a extinguida lingua gaulesa, as cales clasificou como linguas celtas. Lhuyd xustificou o uso da expresión polo traxe destas pertenceren á mesma familia lingüística do gaulês e a lingua gaulesa e a maioría das tribos gaulesas seren chamadas de celtas.[51][52][53][54]

Fontes clásicas e arqueolóxicas atestam que os celtas facían uso limitado da escrita. Júlio César, no De Bello Gallico, comentou que os helvécios usaban o alfabeto grego para rexistrar o censo da poboación e que os druidas rexeitábanse a rexistrar por escrito os versos, mais que facían uso do alfabeto grego para as transaccións públicas e persoais.[55] Diodoro dixen que nos funerais os gauleses escribían cartas aos amigos, e xogábanas na pira funerária, como se elas puidesen ser lidas polos defuntos.[56] Xa Ulpiano determina que os fidei comunis podían ser escritos en gaulês, entre outras linguas, o que xerou especulacións de que o século III esta lingua aínda sería escrita e falada.[57]

O alfabeto ibérico foi usado para rexistrar o celtibéro, unha lingua celta da península Ibérica. O alfabeto de Lugano e Sondrio foi usada na Gália Cisalpina e o alfabeto grego na Gália Transalpina. Variacións do alfabeto latino foron usadas na península Ibérica e na Gália Transalpina.[58] Estudos colocan a hipótese de haber unha relación entre as inscricións de Glozel e un dialecto celta.[59][60][61]

Cultura

As manifestacións artísticas celtas posúen marcante originalidade, aínda que denotem influencias asiáticas e das civilizacións do Mediterrâneo (grega, etrusca e romana). Hai unha nítida tendencia abstrata na decoração de pezas, con figuras en espiral, volutas e deseños geométricos. Entre os obxectos inumados, destácanse pezas ricamente adornadas en bronce , prata e ouro, con incisões, relevancia e motivos entalhados. A influencia da arte celta está aínda presente nas iluminuras medievais irlandesas e en moitas manifestacións do folclore do noroeste europeo, na música e arquitectura de boa parte da Europa occidental. Tamén moitos dos contos e mitos populares do occidente europeo teñen orixe na cultura dos celtas.

Algúns estereotipos modernos e contemporáneos foron asociados á cultura dos celtas, como imaxes de guerreiros portando cascos con chifres[62] e ou ás laterais (vide Asterix),[63][64] conmemoracións de festas con copas feitas de crânios dos inimigo,[65] entre outros. Esas imaxes se deben en parte ao coñecemento divulgado sobre os celtas durante o século XIX.

Diógenes Laércio, na súa obra Vidas e doutrinas dos filósofos ilustres, comenta que a orixe do estudo da filosofía era atribuída aos celtas, (entre outros pobos considerados bárbaros). O coñecemento da filosofía era atribuído aos druidas e aos semnothei.[66]

Massalia era un coñecido centro de aprendizaxe onde os celtas ían aprender a cultura grega, a ler e a escribir.[67][68]

Entre os eruditos da antiguidade de orixe celta ou oriundos das rexións celtas son coñecidos Gneu Pompeu Trogo,[69] Marcelo Empírico,[70] Públio Valério Catão,[71] Marco Antônio Gnífon,[72] Cornélio Galo,[73] Rutílio Cláudio Namaciano,[74] Virgílio, Vibius Gallus[75] Tito Lívio[76] Cornélio Nepos[77] e Sidônio Apolinário.

Organización social

A raíña Maeve e un druida (ilustración de Stephen Reid para The Boys' Cuchulainn de Eleanor Hull, 1904).
Cernunnos (Museo da Idade Media, París).

A unidade básica de súa organización social era o clan, composto por familias aparentadas que partillaban un núcleo de terras agrícolas, mais que mantiñan a posesión individual do gado que apascentavam.

Con base en estudos efectuados na Irlanda, determinouse que a súa organización política era dividida en tres clases: o rei e os nobres, os homes libres e os servos, artesáns, refuxiados e escravos. Este último grupo non posuía dereitos políticos. A esta estrutura secular, agregábanse os sacerdotes (druidas), bardos e ovados, todos con gran influencia sobre a sociedade.

Máis recentemente foron presentadas novas perspectivas sobre a celtização do Noroeste de Portugal e a identidade étnica dos Callaeci Bracari.[78] No país, os poboados castrejos do tipo citaniense presentaban características similares ás dos poboados celtas. A citânia de Briteiros é exemplo dun poboado con características celtas, sendo, porén, necesario tomar esta designación no seu sentido lato: isto é - sería o local de vivenda das numerosas tribos celtizadas (celtici).[79] Tongóbriga é un sitio arqueolóxico situado na freguesía de Freixo , tamén antigo poboado dos Callaeci Bracari..[80]

Relixión

Ver artigo principal: Druida

Os celtas exaltavam as forzas telúricas expresadas nos ritos propiciatórios. A natureza era a expresión máxima da Deus Nai. A divindade máxima era feminina, a Deus Nai, cuxa manifestación era a propia natureza e por iso a sociedade celta aínda que non fose matriarcal mesmo así a muller era soberana no dominio das forzas da natureza.[81][82] A relixión celta era politeísta con características animistas, sendo os ritos case sempre realizados ao ar libre. Sospéitase que algunhas das súas cerimonias envolvían sacrificios humanos. O calendario anual posuía varias festas místicas, como o Imbolc e o Belthane, así como celebracións dos equinócios e solstícios.

Aínda que se saiba que os celtas adoraban un gran número de divindades, do seu culto hoxe pouco se coñece para alén dalgúns dos nomes. Tendo un fondo animista, a relixión celta venerava múltiples divindades asociadas a actividades, fenómenos da natureza e cousas. Entre as divindades contábanse Tailtiu e Macha, as deus da natureza, e Epona, a deus dos cabalos. Entre as divindades masculinas incluíanse deuses como Goibiniu, o fabricante de cervexa, e Tan Hill, a divindade do fogo. O escritor romano Lucano fai mencións a varios deuses celtas, como Taranis, Teutates e Esus, que, curiosamente, non parecen ser amplamente adorados ou relevantes.

Algunhas divindades eran variantes doutras, refletindo a estrutura tribal e clânica dos pobos celtas. A esta complexidade veu xuntarse a plêiade de divindades romanas, creando novas formas e designacións. É nese contexto que a deus galo-romana dos cabalos, Epona, parece ser unha variante da deus Rhiannon, adorada en Gales, ou aínda Macha, que era adorada na rexión do Ulster.

As crenzas relixiosa dos celtas tamén orixinaron moitos dos mitos europeos. Entre os máis coñecidos está o mito de Cernunnos, tamén chamado de Slough Feg ou Cornífero na forma latinizada, comprovadamente un dos mitos máis antigos da Europa occidental, mais do cal pouco se coñece.

Coa assimilação no Roma, os deuses celtas perderon as súas características orixinais e pasaron a ser identificados coas correspondentes divindades romanas. Posteriormente, co ascenso do Cristianismo, a Vella Relixión foi sendo gradualmente abandonada, sen nunca ser totalmente extinguida, estando aínda hoxe presente en moitos dos cultos de santos e nas crenzas populares asimilados no cristianismo.

Coa crecente secularização da sociedade europea, xurdiron movementos neo-pagãos pouco expressivos, que buscan a adaptación aos novos tempos das crenzas do paganismo antigo, sendo algúns dos principais representantes a wicca e os neo-druidas, que aínda que conteñan algúns elementos celtas, non son célticos, nin representan a cultura do pobo celta.

A wicca ten súa orixe na obra de ocultistas do século XX, como Gerald Brousseau Gardner e Alesteir Crowley. Xa o neo-druidismo non ten unha fonte única, sendo unha tentativa de reconstruir o druidismo da Antiguidade, tendo súa estruturação sido iniciada en sociedades secretas da Gran Bretaña a partir do século XVIII.

Mitologia

Ver artigo principal: Mitologia celta

Considéranse tres as fontes principais sobre a mitologia celta, os autores greco-romanos, a arqueoloxía, e os documentos británicos e irlandeses.

San riquíssimas as narrativas mitológicas celtas, principalmente as transmitidas oralmente en forma de poema , como "O Roubo de Gado en Cooley". Nesta, o heroe irlandés Cú Chulainn afronta as forzas da raíña Maeve para defender o seu condado. Outra narrativa, do Libro das Invasións (Lebor Gabala Erren), conta a lenda dos fillos de Míle Espáine e o seu traxecto até chegaren á Irlanda.

Outros legados dos celtas son as historias do Ciclo do Rei Artur da Inglaterra e relatos míticos dos cales se orixinaron os contos de fadas, como, por exemplo, Chapeuzinho Vermello (onde a meniña representa o Sol devorado pola noite do inverno, ou sexa, o lobo).[83]

Tribos e pobos celtas

Figuras históricas

Cidades históricas

Ver tamén

Referencias

  1. ↑ Irlanda en [claudiocrow.con.br].
  2. ↑ Who were the Ancient Celts? - The Celts in Ancient History
  3. ↑ Ancient Ireland: A Study in the Lessons of Archeology and History
  4. ↑ The Atlantic Celts: Ancient People Or Modern Invention?
  5. ↑ Koch, John T.. Celtic Culture: A Historical Encyclopedia pg 845
  6. ↑ Celts and the Classical World
  7. ↑ Rome and the Barbarians: 100 B.C.-A.D. 400 pg.88
  8. ↑ A Classical Dictionary: Containing an Account of the Principal Proper Names pg. 537
  9. ↑ The Greater Lit.of the World p.299
  10. ↑ Celtic Elements in Northwestern Spain in Pre-Roman equipos
  11. ↑ The Classical Gazetteer: A Dictionary of Ancient Geography, Sacred and Profane pg101
  12. ↑ The Rise of the Celts pg22
  13. ↑ The Celts: Bronce Actúa cho New Actúa pg6
  14. ↑ Celtic Chiefdom, Celtic State: The Evolution of Complex Social Systems in Prehistoric Europe (New Directions in Archaeology) pg.2
  15. ↑ A World History of Nineteenth-Century Archaeology: Nationalism, Colonialism, and the Past (Oxford Studies in the History of Archaeology)pg 348
  16. ↑ Brown, Terence.Celticism. Royal Irish Academy, European Science Foundation pg2
  17. ↑ Race and Practice in Archaeological Interpretation
  18. ↑ Archaeology and Ancient History: Breaking Down the Boundaries pg.186
  19. ↑ The Rise of the Celts pg33
  20. ↑ The Atlantic Celts: Ancient People Or Modern Invention? Pg81
  21. ↑ Celtic Geographies: Old Culture, New Equipos pg157
  22. ↑ A World History of Nineteenth-Century Archaeology: Nationalism, Colonialism, and the Past (Oxford Studies in the History of Archaeology) pg348
  23. ↑ [Payton, Philip. Cornwall: A History - Page 36]
  24. ↑ Celtic Culture: A Historical Encyclopedia pg 1464 ]
  25. ↑ Cultural Identity and Archaeology pg 173
  26. ↑ A Dictionary of Archaeology pg 141
  27. ↑ Celtic Culture: A Historical Encyclopedia pg 386
  28. ↑ pg 898
  29. ↑ http://www4.uwm.edu/celtic/ekeltoi/volumes/vol6/6_11/gamito_6_11.html]
  30. ↑ pg 907
  31. ↑ pg90
  32. ↑ Diodorus Siculus- The Library of History - Book V-32
  33. ↑ A.H.N.(1964). Celtas in "Enciclopédia Barsa". Vol. 4, p. 181-2. Río de Xaneiro, São Paulo: Encyclopaedia Britannica Editores Ltda.
  34. ↑ [1]
  35. ↑ [2]
  36. ↑ Geneticists find Celtic links cho Spain and Portugal
  37. ↑ Adams, Guy (2006). Celts descended from Spanish fishermen, study finds. The independent.
  38. ↑ JohnSton, Ian (2006). We're nearly all Celts under the skin.The Scotsman
  39. ↑ Estudo conclúe que británicos descendem de españois. France Presse, en Londres. Folla Online
  40. ↑ Cookson, Clive (2006). Pedigree chums. Financial Times.
  41. ↑ Our Celtic roots lie in Spain and Portugal - icWales (en inglés)
  42. ↑ ‘People called Keltoi, the La Tène Style, and ancient Celtic languages: the threefold Celts in the light of geography’. Aber News (en inglés)
  43. ↑ Oppenheimer,Stephen.Myths of British ancestry. "Prospect Magazine", Nº 127, outubro de 2006(en inglés)
  44. ↑ Cunliffe, Barry. Con on the barbarian. equipos Higher Education
  45. ↑ O´Donnel lectures 2008. Apendix A (en inglés)
  46. ↑ from the West: Alternative Perspectives from Archaeology, Genetics, Language and Literature(en inglés)
  47. ↑ Koch, John. Tartessian - Celtic in the South-West at the Dawn of History(en inglés)
  48. ↑ The Atlantic Zone Celts. Ulster Heritage Magazine(en inglés)
  49. ↑ The Foundations of Latin: foundations of Latin Tilsm 117. pg 32
  50. ↑ The Celtic Inscriptions of Britain: Phonology and Chronology, C.400-1200
  51. ↑ Globalization and Europe pg122
  52. ↑ The Anthropological Review pg200
  53. ↑ The Peopling of Britain: The Shaping of a Human Landscape pg125
  54. ↑ Cultural Identity and Archaeology pg132
  55. ↑ The Gallic Wars
  56. ↑ The Historical Library of Diodorus the Sicilian: In Fifteen Books.pg 314
  57. ↑ Cambrian Quarterly Magazine and Celtic Repertory pg96
  58. ↑ Celtic Culture: A Historical Encyclopedia pgs 847-1594 begin_of_the_skype_highlighting              847-1594      end_of_the_skype_highlighting begin_of_the_skype_highlighting              847-1594      end_of_the_skype_highlighting begin_of_the_skype_highlighting              847-1594      end_of_the_skype_highlighting begin_of_the_skype_highlighting              847-1594      end_of_the_skype_highlighting begin_of_the_skype_highlighting              847-1594      end_of_the_skype_highlighting begin_of_the_skype_highlighting              847-1594      end_of_the_skype_highlighting begin_of_the_skype_highlighting              847-1594      end_of_the_skype_highlighting
  59. ↑ [3]
  60. ↑ [4]
  61. ↑ [5]
  62. ↑ The Celtic World PG43
  63. ↑ Ancient Coins of Cities and Princes, Geographically Arranged and Described
  64. ↑ Iconographic encyclopaedia of science, literature, and art pg295
  65. ↑ Celtic Culture: A Historical Encyclopedia pg1611
  66. ↑ The Lives and Opinions of Eminent Philosophers
  67. ↑ [http://books.google.con/books?id=tJIfAAAAMAAJ&pg=PA294&dq=massalia++learning&as_brr=3 Dictionary of Greek and Roman geography ]
  68. ↑ [6]
  69. ↑ [7]
  70. ↑ The Medical Profession in Ancient Equipos
  71. ↑ [8]
  72. ↑ [9]
  73. ↑ Tiberius the Tyrant
  74. ↑ [http://books.google.con/books?id=NJGp_dkXnuUC&pg=PA705&dq=Rutilius+gaul&lr=&as_brr=3 Latin literature ]
  75. ↑ Bibliotheca classica
  76. ↑ The Roman Historians
  77. ↑ [10]
  78. ↑ Coutinhas, J.M. Porto. 2006
  79. ↑ Cardozo, Mário. Citânia de Briteiros e Castro de Sabroso. 11.ª edición, Sociedade Martins Sarmento, Guimarães, 1990, p.13.
  80. ↑ DÍAS, Lino Augusto Tavares. Tongobriga. Lisboa: IPPAR, 1997. ISBN 972-8087-36-5
  81. ↑ [11]
  82. ↑ Misterios Antigos, Celtas
  83. ↑ LURKER, Manfred. Hund und Wolf in ihrer Beziehung zum Tode, 1969, p. 212.

Bibliografia

Conexións externas

Commons
O Wikimedia Commons posúe multimedia sobre Celtas

Obtida de "http://ks312089.kimsufi.con../../../../es/c/e/l/Celtas.html"
Your Ad Here