Bosques da Península Ibérica

Bosques da Península Ibérica

bosques da península ibérica - Wikilingue - Encydia

Os bosques da Península Ibérica - que é integrada, actualmente, polos territorios continentais de España , Portugal, Andorra e Xibraltar (é dicir, do Reino Unido, do que el forma parte)^[1] - se enmarcan dentro de dúas grandes rexións forestais: a eurosiberiana e a mediterrânea. Cada unha delas é caracterizada por un conxunto de plantas e comunidades biolóxicas que lle son propias, podendo, mentres, haber algunhas especies en común.

A división entre esas dúas rexións non é ben definida, existindo áreas de influencia dos dous tipos de vegetação. Algunhas especies teñen seu hábitat preferencial exactamente neses puntos de converxencia, o que torna moi difícil estabelecer límites precisos.

Táboa de contido 1 Orixe e características 2 A rexión eurosiberiana 2.1 Faias 2.2 Carvalhos 2.3 Bétulas 2.4 Abetos 3 A rexión mediterrânea 3.1 Carvalhos-negral 3.2 Matas, bosques de ribeira e fondos de vale 3.3 Abetos-españois 3.4 Azinheiras 3.5 Sobreiros 3.6 Carvalhos-portugueses 3.7 Piñeiros 3.8 Sabinas 3.9 Matagais de alta montaña mediterrânea 4 Orlas arbustivas 5 Serie de regressão 6 Referencias 6.1 Bibliografia 7 Ver tamén 8 Conexións externas

Orixe e características

A flora da Península, por súas condicións bio-históricas, xeográficas, xeolóxicas e orográficas, é unha das máis ricas e variadas de toda a Europa, comparándose só á doutros países mediterrâneos, como a Grecia e a Italia. Calcúlase que inclúa máis de 8.000 especies distintas de plantas, sendo moitas delas endêmicas.^[2]

O Mediterrâneo, sábese hoxe, foi sometido no pasado a grandes alteracións no clima e na vegetação, unidas a outras variacións, ás veces moi grandes, no nivel do mar e a en as posicións relativas das masas continentais (placas europea e africana). Coa introdución de plantas e o illamento, debido ás flutuacións marítimas ou ás periódicas glaciações, pódese encontrar unha variada diversidade de especies vegetais.^[3]

A Península Ibérica, situada nunha importante vía de paso entre a África e a Europa, se viu enriquecida coa chegada, conforme mudanzas climáticas, de plantas estepárias, termófilas, xerófilas, orófilas, boreo-alpinas entre outras, moitas das cales conseguiron sobrevivir, grazas á diversidade de medios que existen nas cadeas montañosas, que lles permitiron se adaptar conforme a altitude e ao clima. A complexidade xeolóxica da maioría das montañas ibéricas, especialmente as Béticas, o Sistema Ibérico e o Pireneus, aumentaron moito o número de novos medios onde a adaptación fixo posíbel a riqueza da flora actual.^[4]

A rexión eurosiberiana

Esta é representada pola zona atlântica, que se estende desde o norte de Portugal, Galiza, Asturias, Cantábria, País Vasco e os Pireneus Occidentais e Centrais. Caracterízase polo clima húmido, suavizado pola influencia oceânica, con inverno aderezado e unha estación seca pouco acentuada. Súa principal área se estende polo norte de Portugal, a maior parte da Galiza, Asturias, Cantábria, País Vasco, noroeste de Navarra , e Pireneus Occidentais. Non obstante, súa influencia en forma de ecossistemas e/ou especies concretas se estende en moitos puntos até o interior, especialmente nas metades norte e oeste.

A vegetação está representada por bosques decíduas de carvalhos-brancos (Quercus petraea)^[5] e carvalhos-vermellos (Quercus robur),^[5] con freixos (Fraxinus excelsior) e aveleiras (Coryllus avellana) nos solos máis frescos e profundos dos fondos de vale. O solo montañoso se caracteriza pola presenza da faia (Fagus sp.) e nos Pireneus, algunhas veces, por abetos (Abies alba).^[6] Estas faias e abetos ocupan as ladeiras frescas e con solo profundo das montañas non moi elevadas. Séntese a influencia mediterrânea debido á presenza das azinheiras (Quercus ilex) e dos loureiros (Laurus nobilis), que se sitúan nas cristas e ladeiras máis quentes, especialmente sobre solos calcários, onde se acentúa a aridez.

Moitas deses bosques vén sendo transformadas en prados, pola acción do home que require novas terras para a agricultura e pecuária. Pequenas reservas de bosque orixinal son conservadas nos límites dos prados. A orla natural está formada por cercados e espinhais que son instalados nas clareiras; estes formados principalmente por rosas silvestres, amoreiras, abrunheiros, viñas, e outros arbustos, máis ou menos espinhosos, e tamén poden desempeñar este papel as retamas e os piornos.

A seguir os principais bosques desta zona:

Faias

San as típicas bosques atlânticas que caracterizan o solo montañoso da rexión eurosiberiana ibérica. Sitúase entre os 800 e 1500 m de altitude, en solos frescos e razoabelmente férteis, tanto calcários como silícios, mesmo que estean case sempre acidificados polos intensos lavados. A faia é unha árbore que proxecta unha gran sombra, de forma que en súas formacións densas fican excluídas, na maioría dos casos, outras especies lenhosas, e inclusive herbáceas.

A pesar de seu carácter atlântico, estes bosques penetran até o centro da península, chegando ao Moncayo (os faiais máis meridionais da península), ao Parque Natural Tejera Negra, na Serra de Ayllón; e Montejo da Serra, este último na provincia de Madri. Refuxiados en talvegues e umbrías, onde se encontran condicións favorábeis, súa recuperación ao ser desflorestado é moi difícil e son substituídos polo carvalho-negral. Cabe facer unha mención especial ao Bosque de Irati, no pireneu navarro, unha das máis importantes bosques de faias-abetos existentes na Europa, cunha superficie aproximada de 17.000 ha.^[7]

Carvalhos

Os bosques de carvalho, sobre todo de carvalho-vermello (Quercus robur),^[5] son as máis características da zona atlântica. Representan a formación forestal típica da base das montañas até cerca de 600 m de altitude. Conforme se eleva a altitude, son substituídos por faias e, nos fondos dos vales, por freixos e aveleiras. Dos dous carvalhos principais, o branco (Quercus petraea),^[5] é o que máis penetra até o interior e o que máis facilmente encontrado en maiores altitudes, mais desempeñando un papel secundario; en xeral, cando o clima comeza a deixar notar seu carácter continental, estes carvalhais son substituídos polos carvalhos-negrais.

O áreas de carvalho son as máis ameazadas, por ser seu solo, o máis adecuado para prados e cultivos. Castanheiras e bétulas son frecuentemente asociadas aos carvalhos. Estes bosques, ao seren degradadas, son substituídas por espinhais, piornos e, en último caso, por callunas e tojos. Ao carvalho correspondería, en orixe, gran parte da área, ocupada actualmente por pinheirais e eucaliptais.

Bétulas

Os betulais, forman pequenos bosques encravadas ao pé das encostas rochosas ou nas clareiras deixadas polas faias, sobre os solos máis pobres e acidificados, acompañados pola sorveira. Outras veces ocupan unha área propia, por cima do dominio da faia, na zona montañosa rica en silício; esta terra pode ser de pouca extensión e, xeralmente, de pouco destaque cando asociado co carvalho-branco.

Abetos

O Abeto-branco (Abies alba)^[6] se sitúa nas ladeiras frescas e con solo profundo dos Pireneus, desde Navarra a Montseny, formando abetais puros ou, con máis frecuencia, bosques mixtos coa faia. As masas máis importantes están en Lérida , con cerca de 17.000 ha. En altitude se estende desde os 700 até os 1.700 m, mais súas principais masas se localizan nos vales máis húmidos e escuros. San bosques moi escuros, con solos moi ácidos, debido á decomposição acicular. En altitude é substituído con certa frecuencia polo Pinho-negro (Pinus mugo).^[8] Nestes abetais encóntranse, ás veces o Plátano bastardo (Acer pseudoplatanus)^[9] e seu habitat é moi similar ao das faias. Como estes, teñen un claro significado eurosiberiano.

A rexión mediterrânea

A rexión mediterrânea, que ocupa o restante da península e as Illas Baleares, ten como característica principal, a existencia dun período de seca estival, máis ou menos extenso (de 2 a 4 meses), e sempre ben marcante. Os índices pluviométricos poden variar dos 1.500 até menos de 350 mm e a temperatura, chega a alcanzar no inverno -20°C ou máis nalgunhas rexións, sendo que no verão permeia os 27°C. ^[10]

Nótase a influencia das montañas na rexión mediterrânea ibérica, pola presenza marcante nos bosques de especies perenifólias de folla endurecida, como azinheiras, sobreiros, azambujeiros, zimbros entre outras. Estes veñen acompañados ou substituídos nas zonas máis quentes e erodidas, por pinheirais (principalmente polo piñeiro-de-alepo), e nos areais e dunas fixas por junípero e por pinheirais de piñeiro-manso . Excepcións a esta regra, encóntranse a rexión máis árida do sueste da península, onde se localizan as zonas baixas das provincias de Múrcia e Almeria, onde súa única vegetação son palmitos, espinhais e a en maiores altitudes carrascos e lentiscos. Outra excepción son as zonas salinas ou endorréicas, con grandes oscilações de temperatura, na depresión do Ebro.

Carvalhos-negral

O carvalho-negral (Quercus pirenaica)^[5], entre todos os carvalhos, é o máis resistente á seca e aos climas de matiz continental. Seus bosques, de carácter subatlântico, representan, moitas veces, a transición entre o Mediterrâneo e o Atlântico. Súa área peninsular é moi ampla e ten unha gran importancia, sobre todo nas montañas do centro. Desde o interior da Galiza e a vertente sur da Cordilheira Cantábrica, esténdense polo Sistema Central, alcanzando o sur, xa moi escasos na Sierra Nevada e en Cádiz . Podendo se estender desde cerca de 700-800 metros até os 1500-1600 metros de altitude. Prefiren os solos ricos en silício e substitúen, en altitude, os azinhais húmidos e sobreirais; no patamar superior dan inicio a pinheirais de piñeiro-silvestre (Pinus sylvestris).^[8] Nas zonas onde é máis patente a característica Atlântica veñen seguidos, como fase regressiva pola urze-vermella (Erica australis), no máis, son frecuentes en súas clareiras e fragmentos degradados, Cistus sp. e lavandas. Súa área natural pode estar ocupada por pinheirais de piñeiro-silvestre e piñeiro-marítimo.

Matas, bosques de ribeira e fondos de vale

Nesta rexión, obsérvase bosques decíduas favorecidas pola umidade do solo, que se mantén así case todo o ano. Isto lles permite evitar o longo período de seca estival, que caracteriza o clima mediterrâneo.

Neles acontece un mosaico característico, desde a borda do leito fluvial ao límite exterior dos bosques, de modo que os bosques máis dependentes da auga se sitúan na borda (ameneiros, salgueiros) e os máis independentes no exterior (freixos, olmos, choupos). Estes bosques son formados por salgueiros, choupos, ameneiros, olmos e, ás veces, por carvalhos-negrais, tílias, abetos e aveleiras. Cando a presenza da umidade comeza a diminuír nas zonas máis áridas do Vale do Ebro, Levante e na metade meridional da Península, a aridez vén, frecuentemente, acompañada por un aumento de saes no solo; nestas condicións encóntrase formacións arbustivas de tamárices, oleandros e xuncos (Saccharum ravenae).

Nos terreos baixos do interior, sobre todo nos argilosos, son máis frecuentes os olmos (Ulmus minor) e choupos, acompañados, en certas ocasións, por freixos e salgueiros. Nos fondos de vales graníticos e nas ribeiras de terreos silícios, existen formacións moi típicas de freixo con carvalhos-negrais, especialmente ao pé das serras interiores. Os desfiladeiros protexidos das Serras de Cuenca posúen bosques ribeirinhas de formación mixta de tilias e aveleiras, con freixos, salgueiros e olmo-montano (Ulmus glabra).

Estes bosques por ocuparen terreos moi férteis, onde o home estabeleceu seus hortos máis antigos, non están ben conservadas.

Abetos-españois

O abeto-español (Abies pinsapo)^[6] constitúe unha certa relíquia que ten sido preservada nas serras de Málaga e Cádiz. Os abetos-españois son aparentados cos abetos-norte-africanos da Cadea de Yebola, no Marrocos. Poden, ás veces, formar comunidades mixtas co carvalho-das-canárias e azinheiras. Entre as especies arbustivas que o acompañan en seus bosques, encontam-se o espinheiro-branco (Crataegus sp.), berberis ou agracejos (Berberis sp.), bruscos (Ruscus sp.), laurentianas (Vibruscum sp.) hedras (Hedera sp.) e troviscos (Daphne laureola).

Forman bosques densos e escuras en locais onde hai altas precipitacións (de 2000 a 3000 mm, debido ao brusco esfriamento, por elevación, dos ventos cargados de umidade), e en altitudes superiores aos 1000 m. O bosque presenta abundancia de musgos e líquenes, mais un número moi limitado de arbustos e herbáceas. En todo no caso de que ocupan as zonas altas das montañas.

Azinheiras

Forman os bosques naturais de maior extensión na zona mediterrânea e penetran, tamén, nos solários e encostas máis quentes da zona atlântica. Estendéndose desde o nivel do mar, onde a especie Quercus ilex subesp ilex^[5] predomina, até os 1400 metros de altitude, nalgunhas montañas e altas chairas do interior; na zona continental, a azinheira que se presenta é a Quercus ilex subesp rotundifolia,^[5] máis resistente a este clima. A azinheira pode subir a altitudes máis elevadas, mais illadamente, sen formar bosques. Os azinhais costeiros e das montañas sublitorais son extraordinariamente ricos e variados, con numerosos arbustos e cipós; podendo estar asociados a salsaparrilhas, madressilvas e hedras,e no suroeste peninsular, por oliveiras silvestres. Os azinhais baleares son, tamén ricos e asócianse a algunhas especies características das illas como o cíclame-balear (Cyclamen balearicum).

Para o interior da península van escasseando progresivamente, a medida que se acentúan as características continentais do clima, desaparecendo gran parte das especies máis sensíbeis ao frío. Os azinhais continentais, sobre solos desprovidos de calcário , poden ser ricos en zimbros (Juniperus oxycedrus)^[11] e son substituídos en altitude e en encostas máis frescas por carvalhos, este fenómeno pode ser visto na Serra de Guadarrama, cando se destrúe o azinheiro, os solos son tan pobres e as condicións ambientais tan pouco favorábeis, que conduce a matagais paupérrimos, dominados por Cistus sp., lavandas e alecrim. Sobre solos calcários ocorre algo similar, sobre todo por enriba dos 900 metros de altitude, as azinheiras son acompañadas por sabina-turfeira (Juniperus thurifera)^[11] e a pobreza de arbustos é tan grande, que mesmo o carrasco domina case solitario as primeiras fases de regressão. A degradação por queima ou abate provoca a aparición de matagais de tojos (Genista scorpoius), tomilho e alfazema.

Sobreiros

Os sobreiros ocupan, na Península Ibérica, unha área de cerca dun millón de hectáreas, máis da metade da extensión mundial deste tipo de vegetação.

Os sobreiros requiren solos silícios, de textura arenosa, un clima suave e pouca umidade, como estas condicións se cumpren total ou parcialmente á azinheira, os sobreiros se asocian frecuentemente a elas, e tamén ao carvalho-portugués (Quercus faginea).^[5] A área que ocupan os sobreiros corresponde á Cataluña, Menorca e, sobre todo, ao quadrante sur occidental. Alternam moitas veces coas azinheiras, que ocupan os solários e encostas máis secas e cos carvalhos-portugueses, que ocupan os barrancos e encostas frescas sombreadas.

Os sobreiros son acompañados, frecuentemente, por oliveiras silvestres, así como algunhas azinheiras, tamén poden ser por medronheiros con lentisco-bastardo (Phillyrea angustifolia) que ocupan as clareiras do bosque e dominan as fases regressivas. Na Andalucía occidental son tamén comúns, como compoñentes do ecossistema, os piornos e genistas, predominando o xénero Teline.

Carvalhos-portugueses

Polo nome de carvalho-portugués son coñecidas bosques características moi distinguidas.

Os bosques de carvalho-das-canárias (Quercus canariensis)^[5] están ben representadas na Andalucía occidental e moi deformada por hibridizações na Cataluña e na Cordilheira Mariânica. San os máis esixentes canto á temperatura e umidade, polo que non se poden afastar da influencia marítima; prefiren os lugares máis frescos, talvegues húmidos e marxes de ribeirões da parte inferior. En xeral alternam cos sobreiros, os cales o substitúen nas zonas máis frescas, e como estes, prefiren solo silício. En súas clareiras e fragmentos degradados son frecuentes os piornos (Teline sp., Cytisus baeticus)^[12], urzes (Erica arborea, Erica scoparia) e sargaças (Halimium lasianthum).

Xa as de carvalho-portugués (Quercus faginea)^[5] son as máis típicas e frecuentes na Península, xa que se estenden da Andalucía até os Pireneus. San moi máis resistentes ao frío e á seca que o carvalho-das-canárias; e requiren solos máis frescos e profundos que as azinheiras, coas cales entran en contacto. Aínda que se cree en calquera tipo de solo, nos silícios pode obter un papel secundario, perante a azinheira, sobreiros e carvalhos-negral; e é só nos solos calcários que forman bosques dalgunha consideración, especialmente no quadrante norte-oriental e no centro da Península. Na área natural que corresponde o carvalho-portugués é frecuente a presenza do piñeiro-larício (Pinus nigra),^[8] que se vén expandindo.

Frecuentemente se encontra entre os carvalhos-portugueses, arces, sorveiras, cornisos e sanguinho-lexítimo; e pola degradação poden dar orixe a extensos matagais de buxo.

Piñeiros

Os pinheirais naturais máis característicos son os da especie Pinus mugo e de piñeiro-silvestre (Pinus sylvestris).^[8] O primeiro está, con frecuencia, asociado ao rododendro (Rhododendron ferrugineum), arandos (Vaccinium myrtillus), salgueiros (Salix pyrenaica) e outras especies arbustivas, na zona subalpina dos Pireneus. Sobre os solos calcários pode ser acompañado pola sabina rasteira, uva-ursina e zimbro-rasteiro (Juniperus communis).^[11] Seus bosques constitúen o límite altitudinal do bosque en gran parte dos Pireneus, podendo chegar até os 2.400 metros.

O piñeiro silvestre desempeña o mesmo papel nas outras montañas peninsulares, tanto de solos silícios canto calcários. É acompañado e superado en altitude polos piornos, zimbros e matagais almofadados de alta montaña. Seu límite altitudinal inferior fica indeciso por ser estendido ás custas de bosques caducas.

A unha altura media e sobre solo xeralmente silício, temos o piñeiro-bravo (Pinus pinaster)^[8] que na Galiza descende ao nivel do mar e, no interior, se alterna cos carvalhos. Sobre solos calcários, o piñeiro-larício (Pinus nigra)^[8], desempeña un importante papel en moitas das montañas do centro, liches e sur da Península; á mesma altura pode se espallar ao interior nos solos calcários. Ambos son substituídos en altitude polo piñeiro-silvestre.

De todos os piñeiros, o que máis se adapta á rexións quentes, é o piñeiros-do-alepo (Pinus halepensis)^[8] que son encontrados en encostas rochosas ensolaradas, desde o nivel do mar, sendo o piñeiro da costa mediterrânea, até 800-1000 metros de altitude no interior. Prefiren os solos calcários.

O piñeiro-manso (Pinus pinea),^[8] é o máis característico de todos, é un especialista en solos arenosos. Produce extensas formacións tanto nos areais costeiros das (provincias de Cádiz e Huelva) canto en puntos arenosos do interior (Valladolid, Cuenca, Madrid). Finalmente, débese mencionar, pola importancia de seu replantio e cultivo, o piñeiro de Monterrey (Pinus radiata).^[8]

Sabinas

Os sabinais de junípero-español (Juniperus thurifera)^[11] constitúen unha curiosa formación que ocupa o alto de montañas e mesetas interiores, case sempre por enriba dos 900 metros de altitude. Seus principais bosques están na Serrania de Cuenca, Sistema Ibérico, LaAlcarria , El Maestrazgo e outras montañas do interior. Normalmente non forman bosques densos, mostrando unha estrutura de bosques. Prefiren os solos desenvolvidos sobre calcário, especialmente os de tonalidade ocre e avermelhada e ricos en argila , de carácter relicto (terra rosa); en certas ocasións, como na zona do Tamajón (Guadalajara), colonizam tamén os terreos silícios.

Están adaptados a un clima excepcionalmente duro e continental, onde practicamente non encontran competencia doutra especie de árbore; soamente por enriba da azinheira, que está ocupando algúns dos antigos sabinais devastados e o piñeiro-larício a acompaña con certa frecuencia. O zimbro común (Juniperus communis)^[11] é habitualmente unha especie secundaria destes sabinais. En altitude entra en contacto con piñeiros-silvestres e co zimbro-rasteiro, este último forma, ás veces, parte de seu estrato arbustivo.

O traxe de se encontrar na maior parte das veces en zonas que permanecesen descubrimentos durante gran parte do período Terciário e sobre solos considerados relictos, fai pensar nunha grande antigüidade destes sabinais. As duras condicións climatológicas, coa superficie do solo, sometida a procesos de congelamento e degelo alternativos, dificulta a aparición de matagais. Súas etapas regressivas poden ser matagais de tomilhos e prados-de-dente dominados por gramíneas de folla pungente. En súas localizacións de menor altitude pode alternar tamén con alfazemas.

A sabina-negral (Juniperus phoenicea)^[11] pode desempeñar un papel secundario e non forma bosques densos. Soamente nalgunhas plataformas rochosas ou en medios especiais como as dunas fixas e areais subcosteiras, onde adquiren importancia forestal.

Matagais de alta montaña mediterrânea

A alta montaña mediterrânea, por enriba dos 1.700 metros de altitude, presenta algunhas características especiais. Os invernos son moi duros e prolongados; a cobertura de neve e as fortes geadas impiden case toda a actividade biolóxica. Unha vez desaparecida a neve, o solo resseca con rapidez, pola forte insolação e elevadas temperaturas, que son alcanzadas no verão. O período de tempo adecuado para o desenvolvemento vegetativo é, por tanto, moi curto e, por razóns descritas, na maioría das veces seco. Nestas circunstancias, o bosque comeza a entrar en crise, sendo substituída por piornos e matagais; estes van acompañados en seus niveis inferiores por piñeiro-silvestre, representado por exemplares illados retorcidos e deformados pola neve.

As montañas silícias, como do Sistema Central, Serra da Estrela, Sistema Ibérico e parte das montañas cantábricas, están ocupada por matagais de piorno-serrano (Cytisus purgans)^[12] ou zimbro-rasteiro (Juniperus communis subesp alpina).^[11] Na Sierra Nevada predomina, en condicións parecidas, a Genista baetica,^[13] acompañada, moitas veces, por piornos-serranos e por outra especie de zimbro (J. communis subesp hemisphaerica).

Nas montañas quentes como as do El Maestrazgo e Serrania de Cuenca, é característico unha formación arbustiva de sabina-rasteira (Juniperus sabina)^[11] acompañada por piñeiro-silvestre. Nas montañas quentes de Andalucía é salientábel o papel dos matagais almofadados de cambrões.

Orlas arbustivas

As orlas arbustivas, partindo dun punto de vista ecolóxico son fundamentais nos ecossistemas forestais para garantir a rexeneración natural do bosque, alén de proporcionar alimento e refuxio á fauna asociada.

Están compostas por arbustos espinhosos, segundo o bosque e o clima, como por buxo , tomilho, entre outras.

Serie de regressão

É posíbel coñecer as etapas do proceso de degradação de calquera formación forestal, desde seu estado excelente até a fase final de desertización :

Estes estados ou etapas regressivas, referidos aos bosques son os seguintes:

1. Bosque denso, representativo do excelente natural, caracterizada polas especies titulares, compatíbeis coas condicións biolóxicas locais.
2. Bosque aclarada, aínda con predomínio das especies titulares, mais con representación abondosa de arbustos ou especies variadas (azevinho, bordo, freixo). Frecuente predomínio das leguminosas no matagal do bosque.
3. Etapa dos pinheirais. As especies titulares están practicamente desaparecidas, así como súa vegetação asociada. Xuntos cos piñeiros, aparece un matagal heliófilo e invasor, case sempre a base das familias cistaceae e ericaceae.
4. Desaparece o estrato arbóreo e súas especies asociadas van sendo substituídas progresivamente por brenhas, representantes dunha degradação máis avanzada; frecuencia de plantas espinhosas (abrunheiro e outras) e predomínio das lamiaceaeas e compostas (tomilho, alfazema, poejo etc.).
5. A cobertura vegetal se reduciu, non soamente en altura, mais tamén súa área ocupada; agora presenta a forma dunha alfombra herbáceo e descontínuo, con predomínio xeral das gramíneas. As plantas lenhosas fican reducidas, aflorando a rocha nai, como consecuencia da erosão. Paisaxe xeral como de estepes .
6. A etapa final da regressão está representada polo solo desertificado.

Referencias

Bibliografia

• Blanco, Emilio (1998), Los bosques españoles, Barcelona: Lunwerg. ISBN 8477824967.
• Ferreras, Casildo e Arozena, María Eugenia (1987), Geografía Física de España: Los bosques, Barcelona, Alianza Editorial. ISBN 84-206-0254-X.
• Ortuño, Francisco; Ceballos, Andrés (1977), Los bosques españoles, Madrid: Incafo. ISBN 8440036906.
• Rivas-Martínez, S. (1987), Memoria del mapa de series de vegetación de España 1:400.000., Madrid. ICONA. Ministerio de Agricultura, Pesca y Alimentación. ISBN 84-85496-25-6.

Ver tamén

• Montado
• Bosque portugués

Conexións externas

• (en español) Series de vegetação na Península Ibérica.
• (en español) Árbores e bosques da España en portalforestal.con.
• (en español) Trocos vegetais na rexión mediterrânea da Península Ibérica
• (en español) Os sobreirais de WWF/Adena.
• (en español) Padrões de dispoñibilidade de nutrientes en masas de pinsapar Tese de doutorado. Jose Lietor Gallego. Rev. Ecosistemas