angola - Wikilingue - Encydia
Nota: Para outros significados de Angola, vexa | Angola República de Angola |
|
| Lema: Virtus Unita Fortior (en Latim : A unidade dá forza) |
|
| Himno nacional: Angola Adiante!
|
|
| Gentílico: Angolano Angolense[1] |
|
.svg/250px-Angola_(orthographic_projection).svg.png) |
|
| Capital | Luanda |
| Cidade máis populosa | Luanda |
| Lingua oficial | Portugués |
| Goberno | República |
| - Presidente | José E. dos Santos |
| - Primeiro ministro | Fernando da Piedade Días dos Santos |
| Independencia | de Portugal. |
| - Data | 11 de novembro de 1975. |
| Área | |
| - Total | 1.246.700 km² (23.º) |
| - Auga (%) | desprezível |
| Poboación | |
| - Estimativa de 2007 | 16.900.000 hab. (70.º) |
| - Censo 1970 | 5.646.166 |
| - Densidade | 13,56 hab./km² (199.º) |
| PIB (base PPC) | Estimativa de 2007 (FMI) |
| - Total | US$ 91,286 bilhões (62.º) |
| - Per capita | US$ 5.898 (90.º) |
| Indicadores sociais | |
| - IDH (2007) | 0,564[2] (143.º) – medio |
| - Esper. de vida | 42,7 anos (190.º) |
| - Mort. infantil | 131,9/mil nasc. (192.º) |
| - Alfabetização | 67,4% (142.º) |
| Moeda | Kwanza (AOA) |
| Fuso horario | WAT (UTC+1) |
| - verán (DST) | n/a |
| Cód. Internet | .ao |
| Cód. telef. | +244 |
| Website gobernamental | http://www.angola-portal.ao Sitio web Oficial |
 |
|
Angola é un país da costa occidental da África, cuxo territorio principal é limitado a norte e a liches pola República Democrática do Congo, a liches pola Zâmbia, a sur pola Namíbia e a oeste polo Océano Atlântico. Inclúe tamén o enclave de Cabinda , a través do cal fai fronteira coa República do Congo, a norte . Para alén dos veciños xa mencionados, Angola é o país máis próximo á colonia británica de Santa Helena. Angola foi unha antiga colonia de Portugal , co inicio da colonización o século XV, e permaneceu como colonia portuguesa até á independencia en 1975 . O primeiro europeo a chegar a Angola foi o explorador portugués Diogo Can. A súa capital e a maior cidade é Luanda.
Angola é o segundo maior produtor de petróleo [3] e exportador de diamantes da África Subsariana. Segundo o Fondo Monetario Internacional, máis de 4 billóns de Dolares desaparecerían do fondo de tesouraría de Angola na década de 2000. O ano de 2000 foi asinado un acordo de paz coa FLEC, unha fronte de guerrilla que loita pola secessão de Cabinda e que aínda se encontra activa[4]. É da rexión de Cabinda que sae aproximadamente 65% do petróleo de Angola.
Táboa de contido |
Historia
Ver artigo principal: 
O nome Angola deriva da palabra bantu N'gola, título dos gobernantes dunha rexión situada a liches da hoxe capital Luanda, o século XVI, época na cal comezou o establecemento de entrepostos comerciais da rexión polos portugueses[carece de fontes]. A ocupación efectiva deuse tras o Ultimato Británico.
Foi unha colonia portuguesa até 1975, ano en que o país obtivo a súa independencia. Durante a ocupación filipina de Portugal , os holandeses procuraron desapossar os portugueses desta rexión, ocupando Luanda e outros puntos estratéxicos do litoral (Benguela, Santo António do Zaire, as barras do Bengo e do Kwanza). En 1648, o luso-brasileiro Salvador Correia de Sá reuniu no Río de Xaneiro unha gran expedición, cunha flota de quince navíos e cerca de dous mil homes, que expulsou os holandeses para contentamento tanto dos portugueses como dos colonos do Brasil. O século XX Angola mantívose en guerra constante desde 1961 até 2002, primeiro en virtude da loita contra o dominio colonial portugués, despois como consecuencia da guerra civil que eclodiu en 1975 entre os principais partidos de Angola, os anteriores movementos de liberación. O poder político mantívose na posesión do Movemento Popular de Liberación de Angola desde 1975, aínda que o partido da oposición Unión Nacional para a Independencia Total de Angola (UNITA) dominase unha pequena parte do territorio até ao fin da última guerra civil.
Xeografía
Angola sitúase na costa atlântica Sur da África Occidental, entre a Namíbia e o Congo. Tamén fai fronteira coa República Democrática do Congo e a Zâmbia, a oriente. O país está dividido entre unha faixa costeira árida, que se estende desde a Namíbia chegando practicamente até Luanda, un planalto interior húmido, unha savana seca no interior sur e sueste, e bosque tropical no norte e en Cabinda . O río Zambeze e varios afluente do río Congo teñen as súas nascentes en Angola. A faixa costeira é aderezada pola corrente fría de Benguela , orixinando un clima semellante ao da costa do Pavo ou da Baixo California. Existe unha estación das choivas curta, que vai de febreiro a abril. Os veráns son quentes e secos, os invernos son aderezados. As terras altas do interior teñen un clima suave cunha estación das choivas de novembro a abril, seguida por unha estación seca, máis fría, de maio a outubro. As altitudes varían bastante, encontrándose as zonas máis interiores entre os 1 000 e os 2 000 metros. As rexións do norte e Cabinda teñen choivas ao longo de case todo o ano.
A maioría dos ríos de Angola nace no planalto do Bié, os principais son: río Kwanza, río Cuango, río Cuando, río Cubango e río Cunene.
Puntos extremos
- Norte: punto sen nome na fronteira coa República do Congo (a norte da localidade de Caio Bemba, provincia de Cabinda )
- Norte (sen contar con Cabinda): punto na fronteira coa República Democrática do Congo a noroeste da localidade de Luvo, provincia do Zaire
- Este: sección de río na fronteira coa Zâmbia (a norte da localidade de Sapeta na Zâmbia), provincia do Moxico
- Sur: punto do río Cunene na fronteira coa Namíbia (inmediatamente a norte da localidade de Andara, Caprivi, Namíbia), provincia do Cuando Cubango
- Oeste: illa da Baía dos Tigres, provincia do Namibe
- Oeste (continental): península a oeste de Tombua (Porto Alexandre), provincia do Namibe
- Maior altitude: Morro de Moco (2 620 m) 12° 28′ S 15° 11′ E
- Menor altitude: Océano Atlântico (0 m)
Clima
Angola, a pesar de se localizar nunha zona tropical ten un clima que non é caracterizado para esa rexión, debido á confluência de tres factores:
- A corrente fría de Benguela ao longo da parte sur da costa.
- O relevancia no interior.
- Influencia do deserto do Namibe, a sueste.
En consecuencia, o clima de Angola é caracterizado por dúas estacións, a de as choivas, de outubro a abril e a seca, coñecida por Cacimbo, de maio a agosto, máis seca, como o nome indica, e con temperaturas máis baixo. Por outro lado, mentres a orla costeira presenta elevados índices de pluviosidade, que van decrescendo de Norte para Sur, e dos 800 mm para os 50 mm, con temperaturas medias anuais por enriba dos 23 °C, a zona do interior, pode ser dividida en 3 áreas:
- Norte, con grande pluviosidade e temperaturas altas.
- Planalto Central, cunha estación seca e temperaturas medias da orde dos 19 °C.
- Sur con amplitudes térmicas bastante acentuadas debido á proximidade do deserto do Kalahari e á influencia de masas de ar tropical.
Demografia
| Cidades máis populosas de Angola. | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Posición | Cidade | Rexión | Poboación | Posición | Cidade | Rexión | Poboación | |||
| 1 | Luanda | Luanda | 2 776 125 | 11 | Cabinda | Cabinda | 66 020 | |||
| 2 | Huambo | Huambo | 226 177 | 12 | Uíge | Uíge | 60 008 | |||
| 3 | Lobito | Benguela | 207 957 | 13 | Tomboa | Namibe | 54 657 | |||
| 4 | Benguela | Benguela | 151 235 | 14 | Saurimo | Lunda-Sur | 40 198 | |||
| 5 | Lucapa | Lunda-Norte | 125 751 | 15 | Sumbe | Kwanza-Sur | 33 278 | |||
| 6 | Kuito | Bié | 113 624 | 16 | Caluquembe | Huíla | 30 305 | |||
| 7 | Lubango | Bié | 102 541 | 17 | Gabela | Kwanza-Sur | 29 151 | |||
| 8 | Malanje | Malanje | 87 047 | 18 | Caxito | Bengo | 28 229 | |||
| 9 | Namibe | Namibe | 80 150 | 19 | Longonjo | Huambo | 24 350 | |||
| 10 | Soro | Zaire | 67 553 | 20 | M'Banza Kongo | Zaire | 24 220 | |||
| Censo 2006 | ||||||||||
Os habitantes de Angola son de distintas etnias, coas seguintes porcentaxes:[5]
- Africanos negros: 95%
Ovimbundos (37%), mbundos (25%), bakongos (13%), outros grupos nativos (20%).
- Mulatos: 2%
- Caucasianos: 2%
- Outros: 1%
Os principais centros urbanos, alén da capital Luanda, son o Lobito, Benguela, Huambo (antiga Nova Lisboa) e Lubango (antiga Sá da Bandeira). A pesar da riqueza do país en materias-primas, gran parte da súa poboación vive en condicións de pobreza relativa.
- Indicadores Demográficos
- Poboación urbana: 57%
- Crecemento demográfico: (2005 - 2010): 2,81%
- Taxa de fecundidade (2006): 6,54
- Taxa de natalidade (2002): 46 por mil
- Taxa de mortalidade (2002): 25,8 por mil
- Taxa de mortalidade infantil (est. 2006): 131,9/mil nacidos vivos (192º)
- Expectativa de vida: 42,7 anos (190º)
- home: 41,2 anos
- muller: 44,3
- Estrutura por idade (2002):
- menores de 15 anos: 47,7%
- de 16 a 59 anos: 47,9%
- maiores de 60 anos: 4,4%
| Historia de Angola | |
|---|---|
 Esta artigo forma parte dunha serie |
|
| Historia pre-colonial (Pre historia-1575) |
|
| Historia Pre-colonial | |
| Reino do Congo (1395–1914) | |
Colonización (1575-1648) .svg/20px-Flag_Portugal_(1578).svg.png){kind=small} |
|
| Inicio da colonización (1575-1641) | |
| Raíña N'Zinga (1621-63) | |
Ocupación holandesa  (1641-48) |
|
| Reconquista (1644-48) | |
| Período colonial (1648-1974) |
|
| Angola colonial (1648-1951) | |
Provincia ultramarina  (1951-74) |
|
Guerra de Independencia  (1961-74) |
|
Independencia  |
|
| Acordo do Alvor (1975) | |
| Guerra Civil (1975-2002) | |
| Intervención cubana (1975-91) | |
| Fraccionismo (1977) | |
| Batalla de Cuito Cuanavale (1987-88) | |
| Acordos de Bicesse (1990) | |
| Guerra dos 55 Días (1992-93) | |
| Angolagate (1994) | |
| Protocolo de Lusaka (1994) | |
| Primeira Guerra do Congo (1996-97) | |
| Segunda Guerra do Congo (1998-2003) | |
| Angola do pos-guerra (2003-actualidade) |
|
| Ver tamén | |
| Imperio Portugués | |
| Guerra Colonial | |
|
Portal Angola |
Política
O réxime político vixente en Angola é o presidencialismo, en que o Presidente da República é igualmente xefe do Goberno, que ten aínda poderes lexislativos. O ramo executivo do goberno é composto polo presidente (actualmente José Eduardo dos Santos), polo vicepresidente (Fernando da Piedade Días dos Santos, desde xaneiro de 2010, cando foi aprobada nova Constitución) e polo Consello de Ministros.
Os governador das 18 provincias son nomeados polo presidente e executan as súas directivas. A Lei Constitucional de 1992 estabelece as liñas xerais da estrutura do goberno e enmarca os dereitos e deberes dos cidadáns. O sistema legal baséase no portugués e na lei do costume, mais é feble e fragmentado. Existen tribunais só en 12 dos máis de 140 municipios do país. Un Supremo Tribunal serve como tribunal de apelación. O Tribunal Constitucional é o órgano supremo da jurisdição constitucional, tivo a súa Lei Orgánica aprobada pola Lei n.° 2/08, de 17 de xuño, e a súa primeira tarefa foi a validação das candidaturas dos partidos políticos ás eleccións lexislativas de 5 de setembro de 2008.
A guerra civil de 27 anos causou grandes danos ás institucións políticas e sociais do país. As Nacións Unidas estiman en 1,8 millóns o número de persoas internamente desprazadas, mentres que o número máis aceptado entre as persoas afectadas pola guerra atinxe os 4 millóns. As condicións de vida cotiá en todo o país e especialmente en Luanda (que ten unha poboación de cerca de 4 millóns, aínda que algunhas estimativas non oficiais apunten para un número moi superior) espelham o colapso das infraestruturas administrativas ben como de moitas institucións sociais. A grave situación económica do país inviabiliza un apoio gobernamental efectivo a moitas institucións sociais. Hai hospitais sen medicamentos ou equipamentos básicos, hai escolas que non teñen libros e é frecuente que os funcionarios públicos non teñan á disposición aquilo de que necesitan para o seu traballo.
En 5 e 6 de setembro de 2008 foron realizadas eleccións lexislativas, as primeiras eleccións desde 1992. As eleccións decorreron sen sobressaltos e foron consideradas válidas pola comunidade internacional non sen antes diversas ONG e observadores internacionais denunciaren algunhas irregularidades. O MPLA obtivo máis do 80% dos votos, a UNITA cerca de 10%, sendo os restantes votos distribuídos por unha serie de pequenos partidos, dos cales só un (PRS, rexional da Lunda) conseguiu elixir un deputado. O MPLA poderá por tanto gobernar cunha esmagadora maioría.
De acordo coa nova Constitución, aprobada en xaneiro de 2010, pasan a non se realizar eleccións presidenciais, sendo o Presidente e o Vicepresidente os cabeza-de-lista do Partido que tiver a maioría nas eleccións lexislativas.[6][7] A nova constitución ten sido criticada por non consolidar a democracia, e usar os simbolos do MPLA como símbolos nacionais.[8][9]
Subdivisões
Angola ten a súa división administrativa composta por 18 provincias (alistadas abaixo). A división administrativa do territorio máis pequena é o Barrio na cidade, mentres que nos medios rurais é a povoação.
 |
As provincias están divididas en municipios, que á súa vez se subdividem en Comunas.
- Municipios de Angola por provincia
- Municipios de Angola por orde alfabética
Economía
A economía de Angola caracterizábase, até á década de 1970, por ser predominantemente agrícola, sendo o café súa principal cultura. Seguíanse-lle cana-de-azucre, sisal, milho, óleo de coco e amendoim. Entre as culturas comerciais, destacábanse o algodão, o tabaco e a goma. A produción de batata , arroz, cacao e banana era relativamente importante. Os maiores rabaños eran de gado bovino, caprino e suíno.
Angola é rica en minerais, especialmente diamantes, petróleo e minério de ferro ; posúe tamén xacidas de cobre , manganésio, fosfatos, sal, mica, chumbo, estanho, ouro, prata e platina. As minas de diamante están localizadas preto de Dundo, no distrito de Lunda. Importantes xacidas de petróleo foron descubertas en 1966, á praza de Cabinda , e máis tarde á praza da costa até Luanda, tornando Angola nun dos importantes países produtores de petróleo, cun desenvolvemento económico posibilitado e dominado por esta actividade. En 1975 foron localizados depósitos de uranio preto da fronteira coa Namíbia.
As principais industrias do territorio son as de beneficiamento de oleaginosas, cereais, carnes, algodão e tabaco. Merece destaque, tamén, a produción de azucre , cervexa, cimento e madeira, alén do refino de petróleo. Entre as industrias destácanse as de pneumáticos , fertilizantes, celulose, vidro e aceiro. O parque fabril é alimentado por cinco fábricas hidroeléctricas, que dispoñen dun potencial enerxético superior ao consumo.
O sistema ferroviario de Angola componse de cinco liñas que ligan o litoral ao interior. De máis importante delas é a estrada de ferro de Benguela , que fai a conexión coas liñas de Catanga , na fronteira co Zaire. A rede rodoviária, en súa maioría constituída de estradas de segunda clase, liga as principais cidades. Os portos máis movidos son os de Luanda , Lobito, Benguela, Namibe e Cabinda. O aeroporto de Luanda é o centro de liñas aéreas que poñen o país en contacto con outras cidades africanas, europeas e americanas.
Infraestruturas
Saúde
Unha pescuda en 2007 concluíu que ter unha cantidade pequena ou deficiente de Niacina era común en Angola.[10]
Educación
A pesar de, na lei, a educación en Angola sexa compulsória e gratuíta até os oito anos, o goberno reporta que unha correcta porcentaxe de estudantes non está matriculada en escolas por causa da falta de establecementos escolares e profesores.[11] Estudantes son normalmente responsábeis por pagar gastos adicionais relacionadas a escola, incluíndo taxas para libros e alimentación.[11] Aínda continúa a ser significante as disparidades na matrícula de mozas entre as áreas rural e urbana. En 1995 , 71,2% dos nenos con idade entre 7 e 14 anos estaban matriculadas na escola.[11] É reportado que unha porcentaxe maior de rapaces está matriculada na escola en relación ás raparigas.[11] Durante a Guerra Civil Angolana (1975-2002), aproximadamente metade de todas as escolas foi saqueada e destruída, levando o país aos actuais problemas con falta de escolas.[11] O Ministro da Educación contratou 20 mil novos profesores en 2005 , e continúa a aplicar o adestramento de profesores.[11] Os profesores tenden a recibir un salario baixo, sendo inadecuadamente adestrados e sobrecarregados de traballo (ás veces ensinando durante dous ou tres quendas por día).[11] Profesores tamén reportaron suborno directamente dos seus estudantes.[11] Outros factores, como a presenza de minas terrestres, falta de recursos e documentos de identidade e a pobre saúde tamén afastan os nenos de frecuentar regularmente a escola.[11] A pesar dos recursos alocados para a educación creceren en 2004 , o sistema educacional da Angola continúa a recibir recursos moi abaixo do necesario.[11] A taxa de alfabetização é moi baixa, con 67,4% da poboación por enriba dos 15 anos que saben ler e escribir portugués. 82,9% dos homes e 54,2% das mulleres son alfabetizados, en 2001 .[carece de fontes] Desde a independencia en relación á Portugal en 1975 , unha cantidade considerábeis de estudantes angolanos continuaron a ir todos os anos para escolas, institucións politécnicas e universidades portuguesas, brasileiras, rusas e cubanas a través de acordos bilaterais.
Cultura
Linguas
Ver artigos principais: O portugués é a única lingua oficial de Angola. Para alén de numerosos dialectos, Angola posúe varias linguas indíxenas. A lingua con máis falantes en Angola, despois do portugués, é o umbundo, falado na rexión centro-sur de Angola e en moitos medios urbanos. É lingua materna do 26% dos angolanos.[12]
O kimbundo (ou quimbundu) é a terceira lingua nacional máis falada (20%),[12] con incidência particular na zona centro-norte, no eixe Luanda-Malanje e no Kwanza-Sur. É unha lingua con gran relevancia, por ser a lingua da capital e do antigo reino dos N'gola. Foi esta lingua que deu moitos vocábulos á lingua portuguesa e viceversa. O kikongo (ou quicongo) falado no norte, (Uíge e Zaire) ten diversos dialectos. Era a lingua do antigo Reino do Kongo. Aínda nesta rexión, na provincia de Cabinda, fálase o fiote ou ibinda. O chocué (ou tchokwe) é a lingua do liches, por excelência. Téñense sobreposto a outras da zona liches e é, sen dúbida, a que tivo maior expansión polo territorio da actual Angola. Desde a Lunda Norte ao Cuando Cubango. kwanyama (Cuanhama ou oxikwnyama), nhaneca (ou nyaneca) e umbundo son outras linguas de orixe bantu faladas en Angola. No sur de Angola son aínda faladas outras linguas do grupo khoisan, faladas polos san, tamén chamados bosquímanos.
Aínda que as linguas nacionais sexan as linguas maternas da maioría da poboación, o portugués é a primeira lingua do 30% da poboación angolana[carece de fontes] — proporción que se presenta moi superior na capital do país —, mentres 60% dos angolanos afirman usala como primeira ou segunda lingua[carece de fontes].
Danza
En Angola, a danza distingue diversos xéneros, significados, formas e contextos, equilibrando a vertente recreativa coa súa condición de vehículo de comunicación relixiosa, curativa, ritual e mesmo de intervención social. Non se restrinxindo ao ámbito tradicional e popular, maniféstase igualmente a través de linguaxes académicas e contemporáneas. A presenza constante da danza no cotián, é produto dun contexto cultural apelativo para a interiorização de estruturas rítmicas desde cedo. Iniciándose polo estreito contacto do neno cos movementos da nai (ás costas da cal é transportada), esta conexión é fortalecida a través da participación dos mozos nas distintas celebracións sociais (os mozos son os que máis se envolven), onde a danza se revela determinante mentres factor de integración e preservación da identidade e do sentimento comunitario.
Despois de varios séculos de colonización portuguesa, Angola acabou por tamén sufrir mesturas con outras culturas actualmente presentes no Brasil, Mozambique e Cabo Verde. Con isto, Angola hoxe destácase polos máis diversos estilos musicais, tendo como principais: o Semba, o Kuduro e a Kizomba.
Referencias
- ↑ Portal da Lingua Portuguesa - Dicionario de Gentílicos e Topónimos.
- ↑ PNUD, http://www.pnud.org.br/pobreza_desigualdade/reportaxes/index.php?id01=3324&lay=pde, 05 de outubro de 2009
- ↑ Angola Energy Profile (en Inglés). Energy Information Administration (17/12/2008). Páxina visitada en 08/01/2009.
- ↑ Angola mantén presenza militar reforzada en Cabinda.
- ↑ Título aínda non informado (favor adicionar).
- ↑ Angola aprobou a nova Constitución - JN. jn.sapo.pt. Páxina visitada en 22 de xaneiro de 2010.
- ↑ Xornal de Negocios Online. www.jornaldenegocios.pt. Páxina visitada en 22 de xaneiro de 2010.
- ↑ Angola: Presidente fica con "os poderes dun ditador africano" - Mundo - PUBLICO.PT. www.publico.clix.pt. Páxina visitada en 22 de xaneiro de 2010.
- ↑ Nova Constitución angolana reforza poderes do Presidente - Globo - DN. dn.sapo.pt. Páxina visitada en 22 de xaneiro de 2010.
- ↑ Seal AJ, Creeke PI, Dibari F, et al (January 2007). "Low and deficient niacin status and pellagra are endemic in postwar Angola". Am. J. Clin. Nutr. 85 (1): 218–24. PMID 17209199.
- ↑ a b c d e f g h i j "Botswana". 2005 Findings on the Worst Forms of Child Labor. Bureau of International Labor Affairs, U.S. Department of Labor (2006). This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
- ↑ a b Angola. Ethnologue.con ..
Ver tamén
- Misións diplomáticas de Angola
Conexións externas
- Páxina da Asemblea Nacional (en portugués )
- Portal de República de Angola (en portugués )
- Portal da Capital de Angola - Luanda (en portugués )
- Portal da Música Angolana (en portugués )
- Angola Press (en portugués )
- Angola no Wikitravel
- Localizador de Angola (en portugués ) - Postal oficial de localización de empresas, produtos, servizos, organismos do estado, sitios turísticos, provincias, municipios, barrios, rúas,...
.svg/150px-Africa_(orthographic_projection).svg.png)
Antigos territorios e colonias do 
.svg/22px-Flag_of_Benin_(1975-1990).svg.png){kind=small}
.svg/22px-Flag_of_Bulgaria_(1971-1990).svg.png){kind=small}
.svg/22px-Flag_of_Ethiopia_(1975-1987,_1991-1996).svg.png){kind=small}
.svg/22px-Flag_of_the_People's_Republic_of_Mongolia_(1949-1992).svg.png){kind=small}
.png/22px-Flag_of_Romania_(1965-1989).png){kind=small}
mwl:Angolapnb:انگولا
