Mal de ollo

mal de ollo - Wikilingue - Encydia

O mal de ollo, ou aojamiento é un fenómeno supersticioso, no que supuestamente prodúcese un mal a unha persoa a través da mirada. Desta persoa afectada dise que "está ojeada, ou que lle botaron mal de ollo, ou o ollo encima". Este non debe de confundirse con outras manifestacións máxico supersticiosas, como os feitizos, o vudú ou as maldicións.

Nome

Enrique de Villena escribiu no 1840 un tratado sobre o "mal de ollo" ou "aojamiento", dicindo que os facultativos chamábano "fascinación", do nome tradicional en latín "fascinar".^[1] Joaquín Bastús escribiu en 1862 que a palabra grega "envexa" venia da expresión "aquela que nos mira con mal ollo" e de aí o mal de ollo, e protegian aos mozos marcando as súas frontes con barro ou cieno.^[2]

Un obxecto, planta, palabra, inscripción, etc. que é "apotraico" é aquel que afasta o mal de ollo, os espíritos e o infortunio; do latín "atropetein", que quere dicir "afastar".^[3]

O proceso do aojamiento

O mal de ollo, como proceso, pode vir dado de xeito voluntario ou involuntaria, e é, segundo a crenza popular, efecto da envexa ou admiración do "emisor", que a través da súa mirada (xa sexa directa, en símbolo ou ata mental) provoca un mal no envexado/admirado. Nalgunhas culturas orientais crese, tamén, que as persoas de ollos claros (azuis, verdes, grises e rayados) teñen maior poder para o mal de ollo.

Os síntomas do aojamiento na cultura popular son os dun cansazo, adormecemento ou pesadez, que termina enfermando gravemente á súa vítima. Da mesma xeito, pódese sospeitar o mal de ollo, si algún obxecto favorito ou querido da "vítima" sofre algún dano inesperado, sen causa previa específica ou si o dano xorde de "a nada".

Remedios contra o mal de ollo

Popularmente buscáronse diferentes remedios, xa sexa para a prevención, por exemplo pisar os zapatos novos de familiares e amigos (como mecanismo para evitar a envexa), chuspir a bébelos ou embarazadas (nas culturas populares considérase a saliva como protectora), a interposición de obxectos considerados como máxicos (como os bordones - Makilak - nas rexións vascongadas) ou protectores máxico-relixiosos, como estampillas de santos, oracións, etc.

A cura do mal de ollo, a cultura popular adoita deixalo en mans de curandeiro, que realizan rituais máis ou menos rocambolescos. Non en todas partes utilízase esa forma de protección ou curación xa que os lugares ou países de crenza son diferentes. Por exemplo, en Chile , moitas veces se santigua aos bebés, nunha especie de unión das tradicións cristiás e as paganas; en Perú e México pásase un ovo ou un cuy por todo o corpo do afectado para extraer o mal.

En México tanto como en centroamerica existen varias formas de curar o mal de ollo, que tamén se coñece como ojeo ou ollo; crese que os máis afectados por este padecimiento son os nenos. Unha delas consiste en frotar suvemente ao redor das órbitas oculares co ombligo dunha persoa do sexo contrario ao do enfermo (nalgúns lugares da provincia mexicana aínda se afai gardar o cordón umbilical dos recentemente nados). Tamén se pode tallar ou tapar ao neno con algunha peza de roupa usada e suada do pai. Si sábese quen foi a persoa que causou o dano, pídeselle que cargue ao neno e sóprelle na mollera, as pálpebras, as plantas dos pés e as palmas das mans, á vez que lle dá golpes moi leves na cabeza coa súa camisa volteada ao revés. Así mesmo adoita recorrerse a unha pedra chamada ixahi, a cal utilízase para absorber o "mal" ao frotarla no corpo, unha vez feito isto, é necesario, tirala. Son de uso frecuente as limpas con pirul, tabaco, chile ancho, ovo, copal negro, follas de pipe e, ata, lume. No caso de que quen ocasione o ollo ao neno sexa un animal, recoméndase remojar camalonga en auga e dar a beber ao pequeno o polvillo que queda no recipiente.

En Arxentina, Ceferino Namuncurá, nacido no pobo Chimpay ou Chimpai, é a quen se adxudica, na crenza popular ou folclórica arxentina, o descubrimento do remedio para o ojeamiento ou mal de ollo, e o ensino aos pueblerinos locais de devandita arte; por isto é que os curandeiro ou chamanes provenientes da rexión de referencia son os considerados como os máis apropiados para realizar estes rituais.

Protección contra o mal de ollo

Considérase unha protección unha higa, ou accións tales como poñerlle un obxecto rechamante ao envexado ou afectado, unha cinta vermella é o máis común a modo de chamar a atención da mirada do observador e colgar amuletos que serven como escudo ao mal. Os amuletos máis comúns utilizados en Latinoamérica son: unha semente chamada ollo de venado, contas de vidro (Chaquira) vermella e negra, un imperdible de prata cun ollo azul de vidro, ámbar, un colar feito por si mesmo, etc. Durante a afastada época do Antigo Egipto utilizouse como protección o "Ollo de Horus".

Bibliografía sobre México

Montoya Briones, José de Jesús (1964). Atla: etnografía dun pobo náhuatl. México: Instituto Nacional de Antropología e Historia.
Maurer, Eugenio (1984). Os tseltales. México: Centro de Estudos Educativos AC.
Münch, Guido (1983). Etnología do Istmo Veracruzano. México: UNAM/Instituto de Investigacións Antropológicas.
Olavarrieta, Marcela (1990). Maxia nos tuxtlas, Veracruz. México: INI/CNCA.
Tranfo, Luigi (1990). Vida e maxia nun pobo otomí do Mezquital. México: INI/CNCA.
Trejo Silva, Marcia(2009). Fantasmario mexicano. México: Trillas. ISBN 978-607-0069-8
Vila Vermellas, Alfonso (1987). Os elixidos de Deus. Etnografía dos mayas de Quintana Roio. México: Instituto Nacional Indigenista. Serie de Antropología Social. Colección INI número 56.